ПРАДСЛАВА
      ЕФРАСІННЯ ПОЛАЦКАЯ
      ЕЎДАКIЯ
      ЕЎПРАКСІЯ
      ЕЎПРАКСІЯ ПСКОЎСКАЯ
      АНАСТАСІЯ АЛЕЛЬКАВІЧ
      СОФ'Я АЛЕЛЬКАВІЧ
      ЛЮДВІКА КАРАЛІНА РАДЗІВІЛ
      КАЦЯРЫНА I
      ФРАНЦІШКА УРСУЛА РАДЗІВІЛ
      ЛІЗАВЕТА I
      ГАННА ПАЎЛІНА ЯБЛАНОЎСКАЯ
      ЭМІЛЯ ПЛЯТЭР
      КАМІЛА МАРТІНКЕВІЧ
      СОФ'Я ВАСІЛЬЕЎНА КАВАЛЕЎСКАЯ
      АЛАІЗА СЦЯПАНАЎНА ПАШКЕВІЧ (Цётка)
      НАДЕЖДА ХОДАСЕВИЧ-ЛЕЖЕ
      НИНЕЛЬ ИВАНОВНА СЧАСТНАЯ
      ОЛЬГА МИХАЙЛОВНА ИПАТОВА
      ЛАРИСА НИКОЛАЕВНА СМИРНОВА
      НИНА СЕМЁНОВНА ЗАГОРСКАЯ


Галерея образов составлена на основе книг Масляницыной И.А. и Багадяж Н.К. "Слава і няслаўе"- Мн.: Нар. Асвета, 1995г. и "Жанчыны, найбольш знакамітыя ў гісторыі Беларусі"- Мінск, ЮНІПАК, 2008г.



ПРАДСЛАВА


(X стагодзе)


...ператворыцца сарамлівая Рагнеда
ў цвёрдую, як меч, вялікую княгіню,
і хто ведае, ці не давядзецца ёй правіць
дзяржавай, як правіла Кіевам Вольга,
а Полацкам бабка гэтай Рагнеды,
маці Рагвалода, княгіня Прадслава,
калі засталася ўдавою?

К. Тарасаў. "Тры жыцця Рагнеды"


НА ПАЧАТКУ ГІСТОРЫІ

Звернемся да гістарычнай памяці, як да машыны часу, з просьбай паказаць нам тых з нашых продкаў, хто стаяў на пачатку беларускай гісторыі. Мы даволі выразна ўбачым сілуэты полацкага князя Рагвалода і яго дачкі Рагнеды, якія жылі ў X ст. Няўжо за іх спінамі толькі цемра небыцця?

Няўжо ніколі нам, нашчадкам, не зазірнуць у мінуўшчыну больш далёкую? Хто ведае...

Яшчэ зусім нядаўна здавалася неверагоднай магчымасць даведацца пра дзеянні каго-небудзь з полацкіх князёў, што жылі да Рагвалода. Але аналіз аднаго з тагачасных дакументаў нечакана прывёў да адкрыцця. i ўсплыло жаночае імя - Прадслава. i ўзнялася заслона над цікавейшым лёсам...

Што ж гэта за дакумент? А гэта - мірны дагавор з Візантыяй, падпісаны рускімі князямі ў 40-х гг. X ст., у час праўлення кіеўскага князя Ігара Рурыкавіча.

Яшчэ кіеўскі князь Алег, які ўвайшоў у гісторыю з мянушкай.Вешчы, вадзіў кіеўлян на Візантыю, дзе на браме Царграда ў 907 г. прыбіў свой шчыт як пераможца. Летапісцы сведчаць, што ў гэтых паходах удзельнічалі не толькі паляне, але і войскі іншых славянскіх плямёнаў. У тым ліку і полацкія крывічы. Князь палачан быў тады васалам Алега, таму што ў дагаворы з візантыйцамі, заключаным Алегам, Полацк аднесены да тых гарадоў, дзе "седяху велиции князи, под Олго суше".

Цікава, а ці прымаў удзел у "замежным ваяжы" сам полацкі князь? Відаць, так. Хаця яго імені няма ў мірным дагаворы, падпісаным Ігарам з візантыйцамі ў 945 г. Чаму? Можна меркаваць, што князя тады не было ўжо ў жывых. Ён мог загінуць падчас паходу, а мог і памерці сваёй смерцю. Тым не менш хтосьці павінен быў выступіць у дагаворы ў якасці прадстаўніка саюзнага Кіеву Полацка.

3 гэтай прычыны яшчэ раз звернемся да дакумента і перачытаем імёны тых, хто падпісаў яго з "рускага боку": "Мы от рода руского сьли и гостье, Иворъ, солъ Игоревъ, великого князя руского, и объчии сли: Вуефасть Святославль, сына Игорева; Искусеви Ольги княгини, Слуды Игоревъ, нети Иго-ревъ; Улъбъ Володиславль; Каніцаръ Передъславінъ..."

Першымі пералічваюцца прадстаўнікі кіеўскай княжацкай сям'і: сам Ігар, яго малалетні сын Святаслаў, жонка Вольга, бліжэйшыя родзічы Ігара, князі Ігар і Уладзіслаў. Пасля ўсіх ідзе прадстаўнік жанчыны па імені Прадслава. Безумоўна, гэта княгіня. Але чыя? Некаторыя ўкраінскія даследчыкі хочуць бачыць у ёй жонку Святаслава Ігаравіча і нявестку Ігара, венгерскую князёўну, якая прыняла славянскае імя. Але шмат дзе ў лета-пісах мы знаходзім факты, якія сведчаць, што ў тыя часы Святаслаў не мог быць жанатым. У 945 г. яму было па адных крыніцах 7-9, а па другіх - наогул тры гады. Ды і само імя Прадслава... Не кіеўскае, не палянскае яно. На працягу трох стагоддзяў (X- Xiii) толькі два разы называюць так сваіх дачок кіеўскія князі. i адзін з гэтых выпадкаў ужывання імя Прадслава звязаны з полацкай Рагнедай. Гэта яна, будучы жонкай кіеўскага Уладзіміра "Красное Солнышко", назвала Прадславаю сваю дачку. Не карысталася папулярнасцю вышэйназванае імя і ў іншых княствах, акрамя Полацкага. Тут яно становіцца традыцыйным для князёўнаў, таксама, як мужчынскае імя Рагвалод для княжычаў. Ці не з'явілася гэтая традыцыя ў болып раннія часы? Ці не пра полацкую княгіню ідзе гутарка ў старажытным дакуменце?

Ці можна сказаць што-небудзь болып канкрэтнае пра гэтую асобу? Пэўна, для гэтага трэба ўявіць сабе Полацкае княства тых гадоў. Гэта павінна была быць моцная ў палітычным сэнсе дзяржава, інакш ёй было б немагчыма дабіцца незалежнасці ад моцнага і ваяўнічага Кіева. Ад апекі Кіева адмовіўся муж Прадславы (па часу атрымліваецца толькі гэтак). Магчыма, Прадслава мела даволі гібкі палітычны розум, таму што ўдзельнічала ў палітычных справах свайго мужа. Калі б было інакш, Полацк, відаць, адразу ж пасля смерці князя зноў трапіў бы ў залежнасць ад Кіева. Чаму палачане пасадзілі ў сябе на прастол жанчыну? Што гэта - рэшткі матрыярхату? Можа, часовая з'ява, пакуль стануць паўналетнімі спадчыннікі князя? А можа, прызнанне розуму і іншых вартасцей княгіні? Сцвярджаць можна толькі тое, што Прадслава Полацкая - першая вядомая нам усходнеславянская поўнаўладная правіцельніца. Яна атрымала ўладу над сваёй дзяржавай на цэлы год раней за кіеўскую княгіню Вольгу. i магчыма, менавіта полацкі прыклад падказаў кіеўлянам, якія ў 946 г. паўсталі перад пытаннем - каго паставіць князем, правільнае рашэнне.

Безумоўна, маючы сваёй суседкай Прадславу, кіеўская Вольга, якая па паданню паходзіла таксама з крывічоў (наўгародскіх), не магла не прыглядацца да полацкай княгіні з цікаўнасцю. Магчыма, штосьці з дзеянняў Прадславы магло паслужыць для Вольгі прыкладам для яе ўласнай палітыкі. Пэўна, Вольга паважала Прадславу, таму што, падпарадкаваўшы сабе драўлян, яна магла паспрабаваць ваяваць і з Полацкам. Але рабіць гэтага не стала.

Цікава таксама даведацца, а ці былі дзеці ў полацкай княгіні? М. Ермаловіч будуе цікавую гіпотэзу, называючы імёны полацкага Рагвалода і Тура, паўлегендарнага заснавальніка Турава. i тут ён спрачаецца з прыхільнікамі так званай "нарманскай тэорыі", якія сцвярджаюць, што Рагвалод - "варажскі госць" быў запрошаны ў Полацк на княжанне, бо, згодна з летапісам, "Рогволод пришел и - заморья, имяше свою волость в Полотъске". Тым не менш М. Ермаловіч мяркуе, што летапісец у дадзе-ным выпадку хацеў сказаць толькі тое, што Рагвалод пасля доўгай адсутнасці вярнуўся ў родную вотчыну. Па свайму ўзросту ён цалкам мог быць сынам нашай Прадславы. Дзе ж вандраваў Рагвалод у той час, калі яна кіравала Полацкам?

"Полацк па Заходняй Дзвіне падтрымліваў сувязі з паморскімі славянамі, якія жылі на паўднёвым узбярэжжы Балтыйскага мора,- піша М. Ермаловіч.- Як вядома, у пачатку Xiii ст. полацкі князь Барыс быў жанаты з паморскай князёўнай Святохнай, і таму не выключана, што адтуль у свой час мог прыйсці і Рагвалод". Па звычаі таго часу Рагвалод мог княжыць там, пакуль смерць маці не вымусіла яго вярнуцца на радзіму. Гэта адбылося, паводле звестак Маскоўскага летапіснага зводу канца XV ст., "...во дни Святослава Игоревича", і, значыць, да 972 г. Прыкладна ў гэты ж час з'явіўся і князь Тур, што заснаваў горад Тураў, які стаў вельмі хутка цэнтрам другой дзяржавы на тэрыторыі Беларусі - Турава-Пінскага княства. У летапісах імёны Рагвалода і Тура даволі часта прыгадваюцца побач. Больш таго, існуе легенда, запісаная ў 70-х гг. XiX ст., паводле якой Рагвалод, ужо будучы полацкім князем, разам з Турам вандруе па Прыпяці з мэтай адшукаць месца для заснавання горада. Яна - яшчэ адзін факт, які сцвярджае блізкае сваяцтва Рагвалода і Тура.

Сапраўды, канцэпцыя гэта настолькі дакладна пабудаваная, што вельмі цяжка знайсці штосьці, што б магло сур'ёзна абвергнуць яе.

i вось ужо туман невядомасці за постацямі Рагвалода і Рагнеды рассейваецца настолькі, што становіцца бачным яшчэ адзін твар: твар княгіні Прадславы - мудрай правіцельніцы, удалага палітычнага дзеяча, вартай маці, пры якой пачалася гісторыя Полацка незалежнага.





ЕФРАСІННЯ ПОЛАЦКАЯ

(ПРАДСЛАВА СВЯТАСЛАЎНА)

(1110(?) - 1173 гг.)



Сілай духоўнай узвысіла Полацк высока.
Тым, хто імкнуўся да кнігі, свяціла, бы зорка.
Мове, адзінай дзяржаве, шчэ толькі злучацца -
Свет нас прымаў як народ па адной палачанцы.

Д. Вічэль-Загнетава. "Натхняльніц"

СВЯТАЯ ЗАСТУПНІЦА БЕЛАЙ РУСІ

На іконе "Сабор Беларускіх Святых" гэтыя дзве постаці знаходзяцца побач. Смерць і гісторыя пры-мірылі двух непрымірымых, паставілі ігуменню Ефрасінню Полацкую і епіскапа Полацкага Дыянісія ў адзін рад. Магчыма, сапраўды, перад нябёсамі заслугі іх былі аднолькавыя, але ў памяці чалавечай вобраз палкага Дыянісія сцёрся да невыразнай плямы, і нават уся духоўная літаратура пра святога сведчыць больш пра моц веры гэтага чалавека, чым пра канкрэтныя яго дзеянні. Ефрасіння ж "яко луча солнечная" пакінула светлы след у гісторыі і памяці нашай. У чым жа прычына такіх розных адносін да святых, якія абодва з'яўляліся апорамі хрысціянства, стаўпамі веры ў Полацкай зямлі ў Xii ст.? Ніводзін з дакументаў таго часу не дае прамога адказу на гэтае пытанне. Але можна меркаваць, што справа тут у тым, які шлях у сваёй дзейнасці абраў кожны з іх.

Вядома, што Дыянісій быў заўзятым прыхільнікам хрысціянізацыі па метаду Пуцяты і Дабрыні, якія хрысцілі Ноўгарад "агнём і мячом". Ефрасінні ж, міратворцы і чалавекалюбцы, не маглі быць даспадобы метады Дыянісія, яго жорсткі да чалавечых лёсаў максімалізм. Яна імкнулася, каб вера сама выспела ў сэрцах палачан, каб узрасла дзіўнай кветкай любоў да Хрыста ў іх душах. i яна валодала вялікім талентам пераконваць. У самыя цяжкія моманты не баялася быць сярод людзей, раздзяляць з імі ўсе іх беды і турботы, пастаянна павучаючы і на прыкладах жыццёвых тлумачачы хрысціянскія запаведзі і пастулаты веры. За гэта заслужыла Ефрасіння вялікі аўтарытэт і народную любоў, якія захаваліся праз стагоддзі.

i калі шлях, абраны Ефрасінняй Полацкай, бачыцца зараз дастойным павагі і ўхвалы, то трэба ведаць і пра тое, як пакутліва цяжка было ісці па ім.

Пачынаўся ж шлях гэты з падзеі дзіўнай, бяспрыкладнай, незразумелай нават для многіх сучаснікаў будучай святой. Аднаго разу дванаццацігадовая полацкая князёўна без усялякіх бачных на тое прычын прыняла пострыг і пасялілася ў галубніцы велічнай Сафіі Полацкай, каб перапісваць там у цішы і пры цьмяным святле свечкі старыя фаліянты.

Пры нараджэнні атрымала яна імя Прадслава... Так называлі спакон веку жанчын Полацкай княжацкай дынастыі ў гонар мудрай княгіні, што падчас свайго праўлення дабілася незалежнасці Полацка ад Кіева. Здавалася, дзяўчынцы з такім імем самім лёсам наканавана княжыць, падзяляючы з мужам цяжкасці ўлады. i Прадславу рыхтавалі да гэтага з маленства. Але не мірская ўлада цікавіла дзяўчынку. Яе вабіла і цягнула ўзнёслая атмасфера Сафійскага сабора, заварожвалі строгія і прасветленыя твары святых на іконах. Яна зачытвалася Бібліяй, і шматлікімі "жыціямі" святых, як мы зараз зачытваемся прыгодніцкімі раманамі. Былі ў яе і любімыя гераіні - святыя пакутніцы Фяўронія і Еўпраксія. Іх лёс зачароўваў, натхняў. Маленькай князёўне хацелася паўтарыць подзвіг гэтых жанчын альбо хаця б у чымсьці быць падобнай да іх. Пазней аўтар "Жыція Ефрасінні Полацкай" укладзе ў вусны дзяўчынкі Прадславы такія словы:

"...жанчыны, якія жылі раней і, узяўшы мужчынскую моц, пайшлі следам за сваім Жаніхом і целы свае аддалі на пакуты, і склалі галовы пад меч, а іншыя хоць і не схілілі шыі свае пад жалеза, але духоўным мячом адсеклі ад сябе плоцкія асалоды, аддаўшы цела свае на пост і на дбанне, і каленныя пакланенні, і зямельныя лежанні,- тыя памятныя на зямлі, іх імёны напісаныя на нябёсах, і яны там з анёламі Бога ўслаўляюць".

Усё часцей Прадслава наведвае манастыр, дзе ігуменняй яе цётка, удава князя Рамана Усяславіча. Ей цікавыя размовы гэтай добрай і разумнай жанчыны пра Бога. Ігумення таксама прывязваецца да маленькай пляменніцы, якая так прагне ведаў і святла. У дзяўчынцы адчуваўся і розум, і сапраўдная вера, і моц характару. Раманава пачала рыхтаваць яе да цяжкай місіі. i не ведала ігумення тады, што вучаніца яе пойдзе далей, чым бачылася ёй у яе марах.

У княжацкім палацы рыхтавалася вяселле, калі дванаццацігадовая нявеста раптам знікла. Прадслава збегла да цёткі, і там прасіла пастрыгчы яе ў манашкі. Ніякія ўгаворы не дапамаглі. i блізкія Прадславы вымушаны былі саступіць перад яе настойлівасцю.

У першыя гады свайго манаскага жыцця Прадслава, якая змяніла мірское імя на іншае - Ефрасіння, "успрыняла найпадзвіжнейшы подзвіг посту, і пачала пісаць кнігі сваімі рукамі, і прыбытак (ад продажу іх) аддавала тым, хто папросіць". Былі ў яе і прывіды, якія толькі падтрымлівалі Ефрасінню ў думках, што яна не памылілася, абраўшы шлях служэння Богу.

У адным з гэтых прывідаў быццам бы з'явіўся Ефрасінні анёл, які параіў ёй пакінуць келлю-галубніцу ў Сафіі і заснаваць свой манастыр пры цэркаўцы святога Спаса ў Сяльцы. Жаданне Ефрасінні было выканана полацкім епіскапам Іллёй. Ноччу ў суправаджэнні адной чарніцы Ефрасіння пешшу рушыць з Полацка ў Сяльцо. Ніякіх рэчаў пры ёй няма, акрамя любімых кніг. Надта дорага цаніла іх юная манашка, якой наканавана было ў хуткім часе стаць ігуменняй новапабудаванага манастыра.

Вопыту для гэтага яшчэ было няшмат, але Ефрасінні дапамагалі і члены княжацкай сям'і, і епіскап, і вышэйшых чыноў святары. Безумоўна ж, першай настаўніцай Ефрасінні заставалася па-ранейшаму Раманава, якая стала частай наведвальніцай Сяльца з таго моманту, як там з'явіўся жаночы манастыр.

Зразумела, што першы штуршок дзейнасці Ефрасінні дало ўсё ж яе высокае становішча. i заснаванне манастыра, і далейшае фундатарства царквы святога Спаса было б не па сродках звычайнай манашцы. Але справа ў тым, што ўжо само пастрыжэнне дванаццацігадовай княжацкай дачкі па тых часах было з'явай незвычайнай. Пра ўчынак Прадславы не сціхалі спрэчкі. Пазнаёміцца і паразмаўляць з ёю на багаслоўскія тэмы прыязджалі многія суседнія князі і святары. Тое, што дзяўчынка так рашуча адмовілася ад усяго мірскога дзеля служэння Богу, было ў вачах людзей своеасаблівым сцвярджэннем існавання Хрыста і доказам перавагі хрысціянскай рэлігіі над язычніцкай. Такі настрой трэба было падтрымліваць і надалей. Таму дапамагала Ефрасінні вялікая колькасць людзей

Дарэчы, на карысць князёўне-манашцы гаворыць тое, што яна, будучы яшчэ даволі маладой і наіўнай, гэтага не разумее. i ўспрымае вялікую палітыку як натуральную цягу блізкіх ёй людзей да святла са-праўднай веры. У Сяльцы вядзе яна яшчэ больш замкнёнае і сузіральніцкае жыццё, чым у Полацку. Яно не абцяжарвае юную ігуменню. Мабыць, толькі адно хвалюе Ефрасінню - няма побач сяброўкі-аднадумцы адных з ёю гадоў.

Усё вышэйпералічанае штурхае яе на ўчынак, па сучасных мерках, эгаістычны і нават жорсткі. Ефрасіння запрашае да сябе ў госці малодшую сястру Гардзіславу і ўгаворвае пакорлівую і даверлівую дзяўчыну, каб яна таксама, таемна ад бацькоў, прыняла пострыг. Яна лічыць, што такім чынам дапамагае сястры знайсці свой шлях да вечнага жыцця.

Але гэтым учынкам Ефрасіння не вырашае ўсе свае праблемы. У 1128 г. памірае набожны князь Барыс, дзядзька Ефрасінні, а ў наступным - кіеўскі князь Мсціслаў за адмову ісці ў паход на полаўцаў высылае ўсіх родных памёршага з Полацка ў далёкую Візантыю. Разам з бацькам і маці была вымушана пакінуць радзіму і яе малодшая сястра. Дзевятнаццацігадовая Ефрасіння часова застаецца без падтрымкі. Ей страшна і самотна. Да гэтага ж пачынаюць адольваць сумненні: ці не занадта вялікую ахвяру прынесла яна на алтар веры? У пакутлівых роздумах ідуць дні, і разважлівасць усё ж такі перамагае ў спрэчцы з сэрцам. Ефрасіння розумам ужо сталага чалавека спасцігае сваё прадвызначэнне. Яна павінна аддаць усю сябе дзеля таго, каб расквітнела Полаччына і каб хаця трошкі лепш стала жыць палачанам.

i Ефрасіння ўжо самастойна робіць тое, што ёй наканавана. Яна збірае ў манастыры маладых жанчын і вучыць іх розным навукам, адкрывае пры манастыры школу для дзяцей гараджан. Наладжвае сувязі з манастырамі іншых княстваў у пошуках рэдкіх рукапісаў, якія потым пад яе кіраўніцтвам перапісваюць святыя сёстры.

Калі полацкія князі вяртаюцца пасля вымушанага гасцявання ў візантыйскага імператара на радзіму, яны знаходзяць манастыр Ефрасінні "аздобленым і поўным усялякіх дабротаў".

Ефрасіння просіць у новага князя, Рагвалода Барысавіча, які даводзіцца ёй стрыечным братам, дапамогі ў заснаванні мужчынскага манастыра ў Полацку. Ей не адмаўляюць. Ігуменам новага манастыра выбіраецца манах Дыянісій. Ён вельмі хутка набывае вялікі аўтарытэт у князя і становіцца яго першым дарадчыкам, а пазней епіскапам Полацкім. А Ефрасіння атрымлівае ў яго асобе самага сур'ёзнага праціўніка. Ёй даводзіцца сутыкацца з Дыянісіем па самых розных пытаннях маралі і палітыкі. Бо "не хацела яна бачыць, каб хто варагаваў: ні князь з князем, ні баярын з баярынам, ні з простых хто са сваім сябрам, але ўсіх жадала бачыць адзінадушнымі".

У 1150 г. Ефрасінні ўжо больш за сорак гадоў. i яна духоўна падрыхтавана для самага вялікага з сваіх здзяйсненняў - узвядзення Снаскай царквы ў Полацку і царквы Прасвятой Багародзіцы пры мужчынскім манастыры, заснаваным ёю. Прыгожымі атрымаліся гэтыя храмы, не горш за кіеўскія ці наўгародскія. Да будаўніцтва першага Ефрасіння прыцягнула выдатнага дойліда-манаха Іаана. Для царквы Багародзіцы выпісала святыню з самой Візантыі - абраз маці Божай Адыгітрыі, які па паданню маляваў сам евангеліст Лука. Напрастольны ж крыж, які выкарыстоўваўся як каўчэг для хрысціянскіх рэліквій, набытых у Візантыі разам з Адыгітрыяй, быў заказаны лепшаму полацкаму майстру-ювеліру Лазару Богшу.

У дадзены час Ефрасіння знаходзіцца на вяршыні сваёй славы. Аўтарытэт ігуменні такі вялікі, што яе дапускаюць нават да кіраўніцтва княствам. Яе парад чакаюць і князі, і духоўныя асобы. Аб вялікай павазе сучаснікаў да Ефрасінні Полацкай сведчыць, між іншым, той факт, што полацкі князь Рагвалод Барысавіч у гэты час называе сваю нованароджаную дачку ў гонар стрыечнай сястры Ефрасінняй, а галіцкі князь Яраслаў Асмамысл упрошвае полацкую ігуменню стаць хроснай маці сваёй дачкі, таксама Ефрасінні.

Цікава, што першая з дзяўчынак у далейшым была кананізавана і яе імя папоўніла пантэон імёнаў пскоўскіх святых (туды яе аддалі замуж), а галіцкая князёўна ўвайшла ў гісторыю пад імем Яраслаўны, гераіні "Слова пра паход Ігаравы".

У 1173 г. полацкая ігумення, немаладая, хваравітая ўжо жанчына пачынае падумваць аб тым, каб з большай годнасцю скончыць свой жыццёвы шлях. Позірк Ефрасінні Полацкай звяртаецца да Іерусаліма.

Яе праводзілі з ушанаваннямі, вартымі царыцы. Людзі плакалі, не хаваючы свайго суму, бо любілі ігуменню за тое, што "быў жа дадзены дар гэтай блажэннай Ефрасінні ад Бога. Калі хто спытае ў яе пра што-небудзь, тая адказвала яму, і хто слухаў яе - атрымліваў усялякія даброты".

Перад самым адыходам да Ефрасінні прыехалі пляменніцы, Вольга і Кірыяна, з просьбай пастрыгчы іх у манашкі. Ігумення выканала гэту просьбу, хаця, як і ў выпадку з Гардзіславай, адбылося гэта супраць волі бацькоў.

Увесь шлях да Іерусаліма быў падобны на трыумфальнае шэсце. Правіцелі розных зямель і народаў запрашалі ігуменню да сябе ў госці. 3 эскортам свайго сваяка - імператара Візантыі Мануіла дабралася Ефрасіння да Святой зямлі. Але гады ўзялі сваё. Далёкая дарога аказалася пажылой жанчыне не пад сілу. Яна памерла, дасягнуўшы сваёй мэты, ля труны Гасподняй.

Так скончылася жыццё гэтай незвычайнай жанчыны. Неўзабаве ў праваслаўных святцах з'явілася яшчэ адно імя, Ефрасінні Полацкай. Яна была першай усходнеславянскай святой, таму што кананізавалі яе нават раней, чым кіеўскую княгіню Вольгу, што жыла ажно за тры стагоддзі да Ефрасінні.



ЕЎДАКIЯ

(ГАРДЗІСЛАВА CВЯТАСЛАЎНА)
(пасля 1110 - ? гг.)

Не здзівіла ты мяне, Гардзіслава,
е для ўсіх, а для гордых і мужных -
той шлях, на які я, сястра твая, цябе клічу.
пра страх свой сказаўшы

Т. Вондар. "Спакуса"

ПРАДАЎЖАЛЬНІЦА СПРАЎ ЕФРАСIННІ

Першай на нашай зямлі жанчынай, якая ўступіла на шлях асветніцтва, была Ефрасіння Полацкая. Другой - можна смела назваць яе малодшую сястру Гардзіславу. Яна была паплечніцай і прадаўжальніцай спраў славутай палачанкі.

Прынята лічыць, што ў часы Ефрасінні ўсе дзяўчаты-князёўны атрымлівалі аднолькавае выхаванне і адукацыю. Але факты сведчаць аб іншым. Успомнім словы з "Жыція Ефрасінні Полацкай", дзе гаворыцца, што яна з дзяцінства вылучалася сваімі здольнасцямі. Падкрэсліваецца нават, што навука давалася ёй значна лягчэй, чым іншым. Зразумела, што дзеці полацкіх князёў мелі шырокі доступ да кніг, якія захоўваліся ў княжацкім палацы. Але ж Гардзіслава, у адрозненне, напрыклад, ад Ефрасінні, не магла карыстацца імі, бо... не ўмела чытаць. Гэта меркаванне зноў-такі падмацоўвае "Жыціе Ефрасінні Полацкай", той яго момант, калі старэйшая сястра просіць бацьку адпусціць малодшую да яе ў манастыр: "Пусці да мяне сястру маю Гардзіславу, каб навучылася грамаце".

Полацкі ж князь Святаслаў-Георгій, бацька Ефрасінні і Гардзіславы, безумоўна, лічыў, што дзяўчынку трэба рыхтаваць толькі да замужжа. У гэтым ён не вельмі адрозніваўся ад сваіх сучаснікаў-князёў.

Цікавасць старзйшай дачкі князя Святаслава да навук, а потым і яе пастрыжэнне, былі для яго з'явай незразумелай. i наогул, феномен Ефрасінні Полацкай яе сучаснікі разумелі з цяжкасцю. Малодшая ж сястра славутай жанчыны была звычайнай. Гісторыя выпадкова вылучыла яе ў шэраг асоб-вяршыцеляў.

Аднак Ефрасіння пры ўсёй яе геніяльнасці і апантанасці не магла абысціся без паплечнікаў. i відаць, першай, каго яна ўспомніла, была Гардзіслава. Чаму менавіта на Гардзіславу паў выбар Ефрасінні? Галоў-ным тут хутчэй за ўсё было тое, што гэта была яе сястра, характар якой яна вельмі добра ведала. Гардзіслава была дастаткова ўспрымальнай, паслухмянай і, што вельмі важна, мела здольнасці да навукі. У апошнім Ефрасіння магла канчаткова ўпэўніцца падчас навучання сястры. Выбар быў зроблены правільна, бо "...дадзены быў блажэннай Ефрасінні дар ад Бога: на каго паглядзіць вачамі сваімі, разумее, які чалавек будзе абраны сасудам Божым".

Цяпер наперадзе было самае цяжкае - падрыхтаваць Гардзіславу да манаства, пра якое дзяўчына і не думала, і супраць якога, безумоўна ж, рашуча ўзняліся б бацькі. i вось Ефрасіння "...з руплівасцю вучыла яе (Гардзіславу.- Аўт.) ратаванню душы, а тая з руплівасцю прымала, як урадлівая ніва, памякчэўшы сэрца сваё і кажучы: "Госпад Бог хай наставіць мяне на ратунак душы тваімі, пані, святымі малітвамі". Убачыўшы, што сястра падрыхтавалася ўжо да рашучага кроку, Ефрасіння таемна ад бацькоў "...прывёўшы яе ў царкву, наказала Іярэю, каб той, абвясціўшы, апрануў яе ў манаскія рызы, і наракла яе Еўдакіяй".

Можна шмат спрачацца аб тым, добра ці дрэнна зрабіла Ефрасіння для сваёй малодшай сястры. Мы не ведаем і не можам ведаць, як склаўся б далейшы лёс Гардзіславы, калі б бацька выдаў яе замуж. Магчыма, сапраўды, яна была б больш шчаслівай у ролі жонкі якога-небудзь князя.

Тым не менш пастрыжэнне Гардзіславы не было прымусовым, і, значыць, перакладаць поўнасцю ад-казнасць за яго на плечы маладой ігуменні Ефрасінні мы не маем права. Вырашыўшы стаць манашкай, Гардзіслава была ўпэўнена ў тым, што яе прызванне - служэнне Богу. Яна была з ліку лепшых вучаніц Ефрасінні. Аб чым сведчыць тое, што ігумення даволі хутка пачала давяраць ёй адказныя справы. Калі Звеніслава, іх стрыечная сястра, якая таксама пастрыглася ў манашкі, вельмі часта замяшчала Ефрасінню ў кіраўніцтве навучаннем дачок багатых гараджан у школе, створанай пры манастыры, то Гардзіславе-Еўдакіі былі давераны гаспадарчыя справы святога жытла. А калі Ефрасіння вырашыла накіравацца ў паломніцтва ў Іерусалім, то "...дала ўладарыць і ладзіць сястры сваёй Еўдакіі абодва манастыры". Гэта сведчыць аб тым, што яе сястра ўзяла на свае плечы кіраўніцтва не толькі жаночым, а і мужчынскім манастыром, які таксама быў створаны Ефрасінняй.

Вядома, што менавіта ў час Ефрасінні Полацкай у княстве пачалі весціся летапісы. Шмат хто з да-следчыкаў лічаць, што летапісанне ў Полацку пачалося якраз з лёгкай рукі першай ігуменні. Калі гэта так, то пасля яе смерці менавіта Гардзіславе давялося прыняць разам з пасадай ігуменні яшчэ і гэты клопат. У "спадчыну" Еўдакіі быў пакінуты і канфлікт з мітрапалітам полацкім Дыянісіем.

Увогуле на Еўдакію лягла цяжкая задача не толькі захаваць усё, што было зроблена намаганнямі Ефрасінні, але і прадоўжыць яе пачынанні. Нам уяўляецца верагодным, што дарадчыкам новай ігуменні ў многіх пытаннях быў Кірыла Тураўскі. Дарэчы, ён стаў епіскапам тураўскім усяго на некалькі гадоў раней, чым Еўдакія - ігуменняй. i калі існавала пастаянная перапіска паміж такімі буйнымі цэнтрамі культуры, якімі былі ў той час тураўская епархія і полацкія манастыры, то хутчэй за ўсё перапіска гэта вялася не між Кірылам Тураўскім і Ефрасінняй, як лічаць болынасць даследчыкаў, а менавіта між "тураўскім златавустам" і Гардзіславай-Еўдакіяй. Можна сцвярджаць і тое, што ігумення Еўдакія была адной з першых, хто пачаў дабівацца кананізацыі Ефрасінні. Дзякуючы яе настойлівасці, у хуткім часе на землях усходніх славян з'явілася першая жанчына-святая.



ЕЎПРАКСІЯ

( ЗВЕНІСЛАВА БАРЫСАЎНА)
(пасля 1110-1202 гг.)

Манастыр, яго сцены,
Стануць схронам і сховам
для высокага слова.
для высокіх натхненняў,

Т. Бондар. "Доля"

ЦЕНЬ ВЯЛІКАЙ АСВЕТНІЦЫ

Побач з поўняй на небе становяцца нябачнымі нават самыя яркія зоркі. Так бывае і сярод людзей. Асоба прападобнай Ефрасінні Полацкай засланіла сваёй веліччу болып сціплыя, але таксама вельмі цікавыя асобы сваіх паплечнікаў, аднадумцаў, братоў і сясцёр па асвеце. Сярод гэтых постацей найбольш выразная і прывабная - Звеніслава, князёўна і манашка, стрыечная сястра і найболыш блізкая паплечніца святой Ефрасінні. Што ж вядома нам пра яе?

Звеніслава, дачка князя Барыса, нарадзілася на некалькі гадоў пазней Прадславы (Ефрасінні Полацкай), дачкі князя Святаслава. Ранняе пастрыжэнне і адасабленне Прадславы-Ефрасінні ад свецкага жыцця не маглі зрабіць магчымым блізкае сяброўства стрыечных сясцёр. Звеніслава выхоўвалася "ў міры", так, як павінна была выхоўвацца па тым часе дачка Полацкага У адрозненне ад Прадславы і яе малодшай сястры Гардзіславы, бацька якіх не наследаваў уладу над княствам, дачка старэйшага з братоў, Барыса, магла, відавочна, разлічваць на лепшы выбар пры замужжы. 3 гісторыі ж вядома, што, як нявесты, князёўны роду Усяслава Чарадзея цаніліся вельмі высока.

Тым не менш аднаго разу князёўна Звеніслава добраахвотна, хаця і не так фанатычна, як Прадслава-Ефрасіння, надзявае манаскі клабук. Усе грошы і каштоўнасці, што прызначаліся ёй у якасці пасагу, пераходзяць у манастырскую казну. Менавіта на іх, і амаль толькі на іх, быў пабудаваны славуты Спаса-Ефрасіннеўскі храм у Полацку.

Духоўнае імя Звеніславе Ефрасіння выбрала сугучным свайму - Еўпраксія. 3 першага ж дня сястра Еўпраксія з галавою паглыбляецца ў манастырскае жыццё. Маладая жанчына паступова становіцца своеасаблівым духоўным лідэрам - усё атрымліваецца ў яе хутчэй і лепш, чым у іншых. Неўзабаве і сама ігумення пачынае адчуваць, якім аўтарытэтам сярод сясцёр карыстаецца Еўпраксія. Нам, на жаль, невядома, асцярожнасць ці шчырая радасць за поспехі стрыечнай сястры на новым полі дзейнасці па-спрыялі таму, што Ефрасіння ўрэшце прыблізіла Еўпраксію да сябе так, як нікога іншага. "i былі яны, як адна душа ў двух целах". Еўпраксія стала практычна намесніцай спраў Ефрасінні. i потым мы можам меркаваць, што менавіта яна непасрэдна кіравала працай сясцёр па перапісванню кніг для манастырскай бібліятэкі і вяла заняткі ў заснаванай Ефрасінняй школе для дачок багатых палачан у той час, калі сама ігумення была пагружана ў справы больш адказныя: будаўніцтва храмаў і манастыроў, палітыка, наладжванне духоўных сувязей паміж Полацкім княствам і Візантыяй, вядзенне Полацкага летапісу, жорсткія спрэчкі з настаяцелем муж-ынскага манастыра ў Полацку - Дыянісіем.

Тое, што Еўпраксія з'яўлялася адной з нешматлікіх, што суправаджалі Ефрасінню ў яе паломніцтве ў Іерусалім, - яшчэ адно сведчанне ўсяго вышэй-сказанага.Яна стойка пераносіць нялёгкі шлях да Труны Гасподняй, усяляк падтрымлівае значна старэйшую і ўжо хваравітую Ефрасінню.Там, у святым месцы, Еўпраксіі давядзецца быць да канца побач са згасаючай ігуменняй, прыняць апошні яе ўздых і ўскласці на сябе ўсе клопаты, звязаныя з пахаваннем. У родны Полацк Еўпраксія вернецца сведкай найвялікшага дзіва - ціхмянага, набожнага канца жыццёвага шляху вялікай асветніцы Ефрасінні Полацкай, якая памерла менавіта ў тым месцы, дзе прыняў смерць Хрыстос, гэтым даказаўшы сваю святасць.

Яе зорным часам, безумоўна, стаў час напісання "Жыцця Ефрасінні Полацкай" - аднаго з першых вядомых нам твораў беларускай літаратуры, які па сваіх годнасцях набліжаецца да твораў Тураўскага "Златавуста" і "Слова пра паход Ігаравы". i гэта - феномен, характэрны толькі для нашай Радзімы. Бо ні ў адной з рускіх крыніц не нагадваецца аб жанчыне-пісьменніцы такога старажытнага часу. Пра тое ж, як ацанілі працу Звеніславы-Еўпраксіі яе сучаснікі, можна меркаваць па тым, што Радзівілаўскі летапіс, у якім, дарэчы, няма нават упамінання пра Ефрасінню Полацкую, дакладна адзначае дату смерці Еўпраксіі - 1202 г.

Еўпраксія памерла ў даволі старэчым узросце. Кідэкша - гэта сяло на рацэ Нерль у Суздальскай зямлі. Пэўна, да самага скону свайго Еўпраксія працягвала справу асветы сярод святых сясцёр, перададзеную ёй Ефрасінняй. Дзеля гэтага яна наведвала шмат манастыроў па ўсёй Рускай зямлі. Цела асветніцы было перавезена на радзіму і пахавана ў Бельчыцкім манастыры Барыса і Глеба, заснаваным яе бацькам.



ЕЎПРАКСІЯ ПСКОЎСКАЯ

(ЕФРАСIННЯ РАГВАЛОДАЎНА)

(каля 1170-1243 гг.)
i ўоё гарэла свечка ў цэнтры жаху,
Таму што Бог чакаў сваю дачку.
Ля брамы ў рай...

Л. Рублеўская. "Смерць мнішкі"

СЛОВА, ПАЧУТАЕ БОГАМ

Есць людзі, чые малітвы хутчэй за іншыя даходзяць да Бога. Яны вылучаюцца сярод падобных да сябе незвычайнай дабрынёй, чалавечнасцю, спагадлівасцю і становяцца нават пасля смерці сваёй яркімі паходнямі якія асвятляюць шлях да духоўнай дасканаласці нашчадкам. Зайздросны лёс выпаў на долю жанчын полацкага княжацкага роду ў Xii-Xiii стст. Адну за адной клікаў высакародных жанчын да сябе Бог, і яны ішлі на кліч гэты, кідаючы ўсё асабістае дзеля таго, каб стаць светачам дабра і веры для сваіх суайчыннікаў.

Адной з іх была полацкая князёўна Ефрасіння Рагвалодаўна, дачка князя Рагвалода Барысавіча, пляменніца Ефрасінні Полацкай. Нарадзілася яна ў апошнія гады жыцця славутай асветніцы. Хутчэй за ўсё Ефрасіння Полацкая стала і яе хроснай маці. Таму, відаць, імя, якое атрымала дзяўчынка пры хрышчэнні, было дадзена ёй у гонар цёткі.

Кажуць, што імёны вельмі часта ўплываюць на лёс людзей. Ці не з-за гэтага ў далейшым малодшая дачка Рагвалода Барысавіча паўтарыла лёс сваёй духоўнай маці?

Усё дзяцінства князёўны Ефрасінні праходзіла ў арэоле святасці цёткі. Гэта, безумоўна ж, не магло не выхаваць у дзяўчыне набожнасці, павагі да ста-рэйшых, дабрыні да людзей. Калі надышоў час вырашаць будучае Ефрасінні, бацька ўсур'ёз задумаўся: у сям'і полацкіх князёў было ўжо на гэты час шэсць манашак. i кожная з іх, прыняўшы рашэнне прысвяціць сябе служэнню Богу, праяўляла велізарную ўпартасць: ніхто не здолеў іх тады адгаварыць. Ці не заявіць хутка і Ефрасіння пра намер прыняць пострыг? А яна ж - любімае дзіця, малодшае, познанароджанае.

i Рагвалод Барысавіч разам са сваёй жонкай, дачкой кіеўскага князя Ізяслава Мсціславіча, вырашыў, як найхутчэй аддаць яе замуж.На жаль, зараз нельга ўстанавіць, хто быў гэты муж князёўны.

Шлюб, гледзячы па ўсім, быў нядоўгім і бяздзетным. i вось ужо маладая ўдава вяртаецца ў бацькоўскі дом. Сумна і аднастайна праходзяць гады. Аднаго за адным страчвае Ефрасіння сваіх бацькоў. Яна магла б прыняць пострыг. Але не зрабіла гэтага. Па якіх прычынах, невядома. Ці то выконвала перадсмяротную волю Рагвалода Барысавіча, ці то лічыла сябе не зусім гатовай духоўна прыняць на ўласныя плечы цяжар манаскага жыцця.

Сватаўство ўдаўца, сына пскоўскага князя Уладзіміра - Яраслава выратавала Ефрасінню ад цяжкіх роздумаў і хістанняў. Яна згадзілася падзяліць з гэтым чалавекам свой лёс.

Па падліках А. Мельнікава, аўтара кнігі пра беларускіх святых - "Путь непечален", шлюб гэты адбыўся не раней за 1201 г. Ефрасіння пражыла з Яраславам больш чым дваццаць гадоў. Але сям'я гэта не была шчаслівай: муж не зрабіў нічога дзеля таго, каб жонка пакахала яго.

За некалькі гадоў да жаніцьбы з Ефрасінняй, мы бачым Яраслава саюзнікам палачан, які ўдзельнічае разам з імі ў некалькіх паходах на "дзікую Літву". Потым - князем наўгародскім, дарэмна пакрыўджа-ным і неацэненым грамадзянамі гэтага вольнага горада.

Падчас шлюбу з полацкай князёўнай Яраслаў Уладзіміравіч, прагнаны наўгародцамі, ужо не разлічваў вярнуцца ў Ноўгарад, але шчыра спадзяваўся стаць у хуткім часе князем пскоўскім, бо бацька яго быў ужо вельмі стары і ўсё часцей давяраў яму займацца дзяржаўнымі справамі замест сябе.

Неўзабаве Уладзімір Пскоўскі памірае. i пскавічы, сярод якіх княжацкі сын не карыстаўся асаблівай папулярнасцю, адмаўляюцца ад яго. Гэта настолькі ўражвае мужа Ефрасінні Рагвалодаўны, што ён, урэшце, звяртаецца ў Рыгу за дапамогай. Так быў зроблены першы крок да здрады.

Ефрасіння засталася сам-насам са сваімі невясёлымі думкамі ў Пскове. Магчыма, толькі шчырая вера ратавала Ефрасінню Рагвалодаўну ў гэты цяжкі час ад адчаю. Ці былі ёй падтрымкай дзеці, якіх, вядома ж, не магла не нарадзіць яна мужу за такі доўгі час сумеснага жыцця? На жаль, мы гэтага не ведаем. Летапісы не называюць нават іх імёнаў. Магло здарыцца і так, што ніхто з іх не дажыў да гэтага часу.

Аднак Ефрасіння вельмі хацела хоць у чымсьці ў гэты нялёгкі для пскавічоў час быць ім карыснай. Таму яна ўсе свае зберажэнні і тое, што засталося пасля Яраслава, кідае на пабудову велічнага храма Іаана Хрысціцеля на рацэ Вялікай, а пасля і жаночага манастыра пры ім. Неўзабаве яна перасяляецца з багатага палаца ў адну з келляў гэтага манастыра. Дабрачыннасць, спагадлівасць, набожнасць - гэта тое, што вельмі хутка надало ёй вялікі аўтарытэт сярод гараджан,

Шмат дзён Ефрасіння горача малілася Богу, пытаючыся ва Усявышняга, як ёй далей жыць. i хутка рашэнне знайшлося, пэўна, адзіна магчымае на дадзены момант для сумленнай жанчыны.

Яна прымае пострыг у манастыры, пабудаваным ёю. Ефрасінні Рагвалодаўны не стала, з'явілася Еўпраксія (гэта манаскае імя прыняла полацкая князёўна ў гонар сястры Ефрасінні Полацкай). Вельмі хутка фундатарка пскоўскага манастыра становіц-ца ігуменняй. Цяпер усе намаганні гэтай набожнай, рахманай жанчыны накіраваны на тое, каб зрабіць жытло святых сясцёр адным з буйнейшых культурных цэнтраў Пскова. Усяго два гады спатрэбілася Еўпраксіі, каб яе манастыр праславіўся гэтак жа, як манастыр у Сяльцы, заснаваны Ефрасінняй Полацкай.

У той час, калі мужная жанчына здзяйсняла свой духоўны подзвіг, яе былы муж у Рызе... жаніўся. Новая жонка была немкай, удвая маладзейшай за Яраслава Уладзіміравіча. Падсунуўшы яму новую жонку, лівонцы чакалі ад былога пскоўскага князя ўдзячнасці. i стары Яраслаў не падвёў сваіх добразычліўцаў. На працягу некалькіх гадоў ён удзель-нічаў ва ўсіх паходах рыцараў на рускія землі.

У 1240 г. лівонцы зноў захапілі Ізборск. А праз зусім невялікі час, падкупіўшы пскоўскага пасадніка Цвярдзілу і некалькіх баяр, яны ўвайшлі ў Пскоў.

Што давялося перажыць мірным жыхарам Пскова - мы ведаем з летапісаў. Як перанесла гэта ігумення Еўпраксія - можна толькі здагадвацца. На шчасце пскавічоў ім на дапамогу прыйшоў наўгародскі князь Аляксандр Неўскі. Ён вызваліў Пскоў.

Ігуменні Еўпраксіі, безумоўна ж, было вельмі прыемна, што вызваліцель Пскова князь Аляксандр быў праз жонку пароднены з полацкімі князямі. Юная наўгародская княгіня Аляксандра з'яўлялася сваячкай Ефрасінні-Еўпраксіі.

Старасць няўмольна набліжалася да ігуменні. Але першым адчуў яе подых здраднік Яраслаў. Цяжка сказаць, што прымусіла яго праз дзесяць гадоў разлукі паслаць ганца да былой жонкі з просьбаю неадкладна прыбыць у Одэнпэ. Хутчэй за ўсё стары князь, адчуваючы набліжэнне смерці, хацеў нейкім чынам выпрасіць прабачэнне ў пакрыўджанай ім жанчыны. i добрая, рахманая Еўпраксія, разумеючы, што князь-здраднік не можа без рызыкі для свайго жыцця з'явіцца ў Пскове, сама накіроўваецца ў далёкі шлях, каб, калі яшчэ можна, паспець выратаваць заблукаўшую душу.

У Одэнпэ паміж былымі мужам і жонкай адбылася доўгая размова. Ніхто не ведае, чым яна скончылася. Дакладна вядома толькі тое, што раз'юшаная жонка-немка Яраслава неўзабаве пасля гэтай размовы падаслала свайго сына, каб ён забіў старую ігуменню. Так абарвалася жыццё Ефрасінні-Еўпраксіі.

Манашка Сандулія, якая адна суправаджала састарэлую ігуменню ў Одэнпэ, зрабіла ўсё магчымае, каб даставіць цела сваёй настаяцельніцы ў Пскоў. За гэта яна была ўзнагароджана - першая ўбачыла цуд: ад іконы Збавіцеля, пад якой паставілі труну маці Еўпраксіі, пралілося ўніз міра.

Імя полацкай князёўны папоўніла пантэон Пскоўскіх святых.



АНАСТАСІЯ АЛЕЛЬКАВІЧ

(каля 1475-1524 гг.)

Дома княгіні, князёўны ў святліцах не чахлі -
Дзейсныя, мудрыя, цвёрдыя, што камяні.
Вось адкуль з'явіцца сімвал
На фрэсцы, на кафлі -
Вобраз жанчыны з мячом вярхом на кані.

Д.Бічэль-Загнетава. "Жанчына з мячом"

ЖАНЧЫНА - ЛЕГЕНДА

Яе жыццё нагадвае прыгожую легенду. i тым не менш ні адзін з фактаў, прыведзеных ніжэй, не мае нічога агульнага з гераічным эпасам. Гэта - гісторыя, якой можна і трэба ганарыцца.

Жыў у XVi ст. у Слуцку князь Сямён Алелькавіч. i была ў яго прыгажуня-жонка Анастасія. Яны кахалі адзін аднаго. Вера іх была аднолькавая - праваслаўная, мелі агульнага продка - Альгерда; абое ў дзяцінстве прайшлі праз цяжкае выпрабаванне - сіроцтва. Князь Іван Мсціслаўскі, бацька Анастасіі, памёр у 1483 г. Дзяўчынцы тады было не больш за дзесяць гадоў. Прыкладна ў такім жа ўзросце страціў свайго бацьку, Міхала Алелькавіча, яе будучы муж Сямён. Але смерць гэта была больш жахлівай. Князь Міхал быў прысуджаны да пакарання смерцю за ўдзел у змове супраць вялікага князя літоўскага, караля польскага Казіміра iV. Паклаў ён сваю галаву на плаху. Цудам удалося адмаліць-адплакаць Міхалавай жонцы Ганне Мсціслаўскай у Казіміра iV права на спадчыну сыну. Адшкадаваў кароль Сямёну Міхайлавічу Слуцк і Капыль, частку ўладанняў бацькі.

Да паўналецця сына ціха жыла княгіня-ўдава, памятала, што сям'я яе ў апале. Але надышоў час шукаць Сямёну нявесту. Знатных радоў на Белай Русі шмат. Ды трэба выбраць тую, адзіную, якая здолее зрабіць шчаслівым яе сына. Якая ніколі не папракне бацькам-"здраднікам". Успомніла княгіня, што ў яе ёсць дзве юныя пляменніцы, дачкі нябожчыка-князя Івана - Ульяна і Анастасія. Абранай Сямёна стала апошняя. Ніколі князь слуцкі не шкадаваў аб гэтым.

У 1492 г. у маладой пары нарадзіўся сын Юрый. Яго нараджэнне яшчэ больш прывязала мужа да жонкі.

Здавалася б, лёс прыгатаваў прыгожай Анастасіі ціхае сямейнае шчасце. Ды, пэўна, і ўвайшло б яе імя ў гісторыю толькі як імя адной з бязлікіх княжацкіх жонак, галоўнае прызначэнне якіх - працягваць род сваіх мужоў, калі б не варожая навала.

Гэта былі крымскія татары. Першая сутычка князя Сямёна Алелькавіча з імі адбылася летам 1502 г. А. Грыцкевіч у кнізе "Древний город на Случи" пиша: "Татары віхурай пранесліся праз украінскія землі, фарсіравалі Прыпяць і пачалі рабаваць воласці на поўнач ад ракі. Аб'яднаны атрад слуцкага князя Сямёна Міхайлавіча Алелькавіча і велікакняжацкіх баяр і гусар поўнасцю разбіў татар на рацэ Ушы, за Бабруйскам. Былі вызвалены палонныя і вернута нарабаванае татарамі дабро".

Але гэта быў толькі пачатак. 30 жніўня гэтага ж года сын крымскага хана Баты-Гірэй прывёў шасці-тысячнае войска да Слуцка. Татары ўзялі горад, але замак, у які кінуліся ратавацца случчане, вытрымаў іх штурм. Татары папалілі і разрабавалі наваколлі Слуцка, Капыля, Койданава, Клецка і Нясвіжа і з багатай здабычаю вярнуліся ў Крым.

Ці не пасля гэтых падзей маладая слуцкая княгіня загадала збройніку выкаваць ёй кальчугу?

Зіма і вясна прайшлі ў напружанай падрыхтоўцы. Інтуіцыя не падманула: новы татарскі набег адбыўся наступным летам. Ворагі палілі Нясвіж, Клецк і Наваградак. Асобныя атрады іх накіраваліся да Мінска і Лагойска. Раптоўна трохтысячны атрад з'явіўся пад Слуцкам. Тут усё было загадзя падрыхтавана для адпору. Праўда, князь Сямён быў у ад'ездзе. Яго месца заняла Анастасія. К. Тарасаў, аўтар кнігі "Памяць пра легенды", піша: "Слуцкая княгіня Анастасія, жонка Сямёна Міхайлавіча, сама ўзначальвала абарону горада і, надзеўшы даспехі, вывела полк супраць татараў у поле".

Быццам былінная Настасся Мікулічна, яна адкінула ворагаў ад свайго горада. А за Прыпяццю, каля Давыд-Гарадка, іх дагнаў падаспеўшы князь Сямён і, як піша літапісец, "идеже погромиша их и полон отъяша".

Заваёўнікі баяліся халадоў, таму набегі свае рабілі летам. Ці не таму палюбіла Анастасія зіму? У гэты час ёй ніхто не перашкаджаў кахаць мужа, выхоўваць сына. У адзін са спакойных месяцаў свайго жыцця слуцкая княгіня нарадзіла другое дзіця, дзяўчынку, якой далі ваяўнічае імя Аляксандра.

У сярэдзіне жніўня 1505 г. стары знаёмы Баты-Гірэй зноў наведаўся "ў госці" да случчан. М. Ткачоў у кнізе "Замкі і людзі" так апісвае гэтыя падзеі: "...Жыхары, атрымаўшы звесткі пра паход татар, добра падрыхтаваліся да абароны. Яны адбілі некалькі штурмаў. Татары рабілі падкопы, спрабавалі ўзарваць умацаванні і падпаліць горад, але жыхары мужна абараняліся. Як адзначалася ў Іпацьеўскім летапісе, "и хотяху Татаре взяти Случеск и не могоша, биша бо их из града крепко".

Баты-Гірэй вымушаны быў зняць асаду. Нарабаваўшыся, татары вярнуліся ў Крым. На гэты раз яны пакінулі пасля сябе не толькі разбураныя гарады і вёскі, але і страшную хваробу. На землях Белай Русі ўспыхнула эпідэмія, якая забрала шмат людзей. Захварэў і князь Сямён. Не дапамаглі ні маленні, ні знахарскае майстэрства. Анастасія аўдавела. Усе справы Слуцкага княства ляглі на яе плечы, бо сын, спадчыннік Алелькавічаў, быў зусім дзіцем. Будучы яшчэ ў жалобе, княгіні давялося адбіваць чарговы напад татар у ліпені 1506 г. На гэты раз Баты-Гірэй прыйшоў не адзін, а з братам, перакопскім царэвічам Бурнашом. Дваццацітысячнае войска татар неаднаразова хадзіла на штурм, "подметы чинечи и огонь подкладаючи". Са сцен асаджанага Слуцка ўдава князя Сямёна, адзетая ў даспехі, кіравала абаронай. i зноў татары адышлі ні з чым. Але Анастасія не расслаблялася. Яна пільна сачыла, куды накіроўваюцца чужынцы. А яны пайшлі да Клецка. Там спыніліся і паставілі галоўны лагер. Адтуль распаўзліся невялікія атрады рабаўнікоў у розныя бакі. Адзін з такіх атрадаў зрабіў замах на капыльскія ўладанні Анастасіі. Гісторык XVi ст. Мацей Стрыйкоўскі ў сваёй "Хроніцы Польскай, Літоўскай, Жамойцкай і ўсяе Русі" так апісаў у вершах капыльскія падзеі:

Настасся, княгіня Слуцкая, сваіх баяр Паслала перахапіць палахлівых татар. Шмат іх пад Капылём было забіта i горлам ля Пятровіч заплаціла мыта.

Гэты эпізод адбыўся якраз напярэдадні сакрушальнага разгрому татар пад Клецкам, які ўчыніў князь Міхал Глінскі.

Мужнасць і адвага слуцкай княгіні ўразілі яе сучаснікаў. А Глінскі нават захапіўся ёю. Звязаць жыццё з яшчэ даволі маладой, прыгожай жанчынай, якая б падзяліла з ім яго славу, было даволі прыцягальна для не маючага жонкі князя Міхала. Да таго ж уладалюбівага Глінскага п'яніла думка пра тое, што ў выпадку згоды абшырныя землі Слуцкага княства пяройдуць яму ва ўладанне. Са слуцкай жа крэпасцю ў Глінскага былі звязаны і іншыя планы: яму патрэбна была такая цвярдыня, каб выкарыстаць яе ў абарончых мэтах падчас мяцяжу, які ён рыхтаваў супраць Жыгімонта i Старога. У 1508 г., будучы "праездам" у Слуцку, Міхал Глінскі, ужо мяцежнік, пасватаўся. Але яму адмовілі. Чым не задавальняла слуцкую княгіню яго кандыдатура - невядома Як бы там ні было, але Глінскі адчуў сябе абражаным. Ён вырашыў адпомсціць і ўзяць Слуцк сілаю. Двойчы войска князя Міхала падыходзіла да Слуцка, брала горад, штурмавала замак, спрабавала запаліць умацаванні. Але без поспеху. Непрыступная для татар крэпасць не здалася і на міласць іх пераможца. Летапісы пра гэта распавядаюць так: "В сие лето Глинский некто в Литве много зла починил... и Слуцка хоте взяти под Анастасиею княгинею Симеоновою, но не може, только волость ея якоже Татаре поплени и Копыль, и Туров доста и Мозыр".

У гэтым жа 1508 г. недалёка ад Слуцка войска княгіні разбіла яшчэ адзін невялічкі атрад татар. Час ішоў. Непрыкметна стаў дарослым сын Анастасіі Юрый. i яна перадала яму кіраванне княствам. Але характар у сына быў неспакойны. Маладая гарачая кроў клікала ў бітву. Ужо само слова "татары" дзейнічала на юнака, як чырвоны колер на быка. У 1511 г. Юрый б'е іх пад Кіевам, у 1514 - пад Оршай. Маючы ў душы трывогу за сына, княгіня Анастасія спрабавала ўтаймаваць яго, прывязаць да дома жаніцьбаю. Нявестай стала князёўна Алена Радзівіл. Але нават гэта не дапамагло. У часы доўгіх сынавых адлучак маці зноў прымала на сябе ролю слуцкай гаспадыні.

У 1521 г. татары ў апошні раз паспрабавалі авалодаць Слуцкам. Але развеяць міф пра яго не-пераможнасць ім так і не ўдалося. Гэта здарылася за чатыры гады да смерці княгіні Анастасіі.

Яна паспела яшчэ ўладкаваць лёс дачкі, выдала яе замуж за высакароднага князя, гетмана Канстанціна Астрожскага, удаўца, які ўрачыста абяцаў берагчы і любіць сваю маладую жонку. Гэта была бліскучая партыя для Аляксандры Сямёнаўны. Маці адчула, што выканала ў гэтым жыцці ўсё, што павінна была.

Яна адышла ў нябыт ціха і лагодна, як маюць шчасце памерці толькі людзі з чыстым сумленнем.

Прыгожай легендай увайшло ў беларускую гісторыю жыццё слуцкай волаткі Анастасіі Алелькавіч. Рысы яе характару і фрагменты лёсу праступаюць ва ўсходнеславянскіх былінах пра "адважную паляніцу Настассю Мікулічну". i магчыма, ствараючы сваю славутую "Гражыну", Адам Міцкевіч успамінаў пра княгіню-амазонку з сям'і Алелькавічаў, якая, як і яго гераіні, прысвяціла сваё жыццё самаадданаму служэнню Радзіме



СОФ'Я АЛЕЛЬКАВІЧ

(1585-1612 гг.)

Звёздочка! Ты сохранилась в созвездии Слуцком едина,
Между литовскими славой ярчайшая,первая дочь!
Разве ты менее рыцарь, чем гордый супруг твой великий?

С. Рысинский. "Кирмпенстум"

СВЯТЛО ДАЛЕКАЙ ЗОРКІ

У Мінскім Свята-Духавым кафедральным саборы, справа ад алтара, стаіць свінцовая труна. На труне выбіты словы з Евангелля: "Шчасныя тыя, што плачуць, бо яны суцешацца". Тут пакояцца астанкі маладой і прыгожай жанчыны. У праваслаўныя святцы яе імя было занесена як імя святой. У гісторыю ж яна ўвайшла як апошняя прадстаўніца некалі магутнага магнацкага роду Алелькавічаў. Паданні захавалі для нас чароўны вобраз юнай красуні, што марыла пра ціхае жаночае шчасце і памерла, не зведаўшы яго ў поўнай меры.

Соф'я Слуцкая... Імя знаёмае і незнаёмае адначасова. Жанчына, лёс якой узрушае... Цікава, ці жадала калісьці сама Соф'я такой славы? Ці імкнулася да яе? Пэўна, не.

Маленькая дзяўчынка, дачка князя Юрыя Алелькавіча і прыгажуні Кацярыны Кішкі, нарадзілася ў маі 1585 г. Вясновы Слуцк сустрэў гэту падзею царкоўным звонам і птушынымі спевамі. Здавалася, сама прырода дае добры знак нованароджанай. Хто мог думаць у той дзень пра бяду? Тым не менш яна здарылася вельмі хутка. У наступным годзе адзін за адным адышлі ў нябыт маладыя бацькі Соф'і. Шлюбу Юрыя і Кацярыны не споўнілася і года.

Па тых часах Слуцкае княства і нават сам горад Слуцк былі падзелены на тры тэрытарыяльныя больш-менш роўныя часткі. У кожнай з іх уладарыў свой князь. Яны не сварыліся паміж сабой; яны даводзіліся адзін аднаму братамі. Гэтак перад смерцю распарадзіўся спадчынай іх бацька. Ен не хацеў абдзяліць нікога з сыноў. Пасля смерці Юрыя Алелькавіча Соф'я адразу ж стала спадчынніцай трэцяй часткі радавога багацця. Але на працягу літаральна некалькіх гадоў паміраюць і дзядзькі Соф'і - Аляксандр і Ян Сымон. Дзяцей у іх не было. i таму Соф'я ператвараецца ў самую багатую нявесту Вялікага княства Літоўскага. Праўда, нявесце ўсяго толькі шэсць гадоў. Але гэта не страшна. Хутка ў бок слуцкай спадчынніцы, дакладней, у бок яе багаццяў, пачынаюць накіроўвацца прагныя позіркі рыцараў Вялікага княства. Яны марылі "прыбраць да рук" слуцкія скарбы, распараджацца імі. Але да паўналецця Соф'і абавязак яе апекуна ўзяў на сябе Юрый Хадкевіч. Ен адвёз дзяўчынку ў Вільню, сам жа ад яе імя пачаў кіраваць Слуцкім княствам. Пагаворвалі, што падчас свайго апякунства Юрый Хадкевіч паклаў сабе ў кішэню нямала грошай са спадчыны няшчаснай сіроткі. Калі гэты чалавек памёр, шэфства над дзяўчынкай узяў яго брат Іеранім, які таксама не пазбягаў нажывы.

А як жа жылося маленькай Соф'і ў Хадкевічаў? Князёўна не мела да свайго апекуна ніякіх прэтэнзій наконт задавальнення матэрыяльных патрэб. Яна была апранута і сыта накормлена, аб яе здароўі клапаціліся лепшыя лекары княства, ёй нанялі лепшых настаўнікаў. Але побач з дзяўчынкай не знаходзілася нікога, хто б мог сагрэць сваёй любоўю сэрца сіроткі. Яна была пазбаўлена шчасця і шчырага, сапраўднага сяброўства. Хадкевічам было глыбока абыякава ўсё, што датычыла яе пачуццяў.

Магчыма, яшчэ тады Соф'я пацягнулася ўсёй душой да Бога, адзінага, які не адштурхнуў яе. Убачыўшы набожнасць дзяўчынкі, праваслаўныя святары зрабілі ўсё, каб развіць яе рэлігійныя пачуцці. Гэта давала пэўныя гарантыі ўсяму праваслаўнаму насельніцтву Случчыны, якое з усіх сіл супраціўлялася ўвядзенню на землях княства уніі.

Непрыкметна ляцелі гады. Соф'я падрастала і расцвітала непаўторнай, дзіўнай прыгажосцю. Цяпер ужо не толькі Слуцк, які, па ўспамінах сучасніка, маскоўскага дыпламата Карабейнікава, быў "горада Менска больши и лутчи", а і Соф'іна краса станавілася для Хадкевічаў выгадным таварам. "Пакупніка" на яго апякун князёўны знайшоў самага вернага - Януша Радзівіла. Яго бацьку ён лічыў сваім лепшым сябрам. Жаніх быў маладым (дзевятнаццаць гадоў), выдатнага паходжання, прыемнай знешнасці. Свой клопат аб сіраце Іеранім паўсюль выстаўляў напаказ.

Князёўна пачала з нецярпеннем чакаць вяселля, якое павінна было адбыцца, як толькі яна стане паўналетняй. Становішча нявесты ўсё больш падабаецца ёй, бо Януш, зачараваны прыгажосцю юнай Алелькавіч, становіцца частым госцем у палацы Хадкевічаў. Яго галантныя заляцанні амаль зусім знішчаюць у душы Соф'і непрыемны асадак, выкліканы нярыцарскімі паводзінамі Хадкевіча перад заручынамі.

Але пакуль надышоў тэрмін вяселля, Іеранім пасварыўся з сябрам. Аб'ектам канфлікту стаў нейкі маёнтак, які Хадкевічу вельмі не хацелася ўключаць у спіс нерухомасці, што перадавалася нявесце ў якасці пасагу. Скончылася ж справа тым, што Хадкевіч рашыўся скасаваць заручыны. i зноў думкі Соф'і наконт яе ўласнага лёсу Іераніма не цікавілі.

Аднак Радзівілы былі зусім не тымі людзьмі, з якімі можна было б так абысціся. Яны рашуча заявілі, што не жадаюць адмаўляцца ад багатай і прыгожай нявесты, і падалі ў суд на Хадкевічаў. Рашэнне суда было на карысць Радзівілаў; Іераніма асудзілі да выплаты велізарнай няўстойкі, а ў выпадку адмовы - да пазбаўлення правоў і выгнання.

Гэта вельмі ўдарыла па гонару апекуна Соф'і. Вярнуўшыся ў свой палац пасля таго, як рашэнне суда было абвешчана, Іеранім Хадкевіч загадаў сваім людзям "спусціць з лесвіцы" Януша Радзівіла, які як раз у гэты час з'явіўся да Соф'і, каб даведацца, як яна ставіцца да выбрыкаў свайго апекуна. Наказ Хадкевіча быў выкананы слугамі літаральна. Пасля такой абразы Радзівілы пачалі збіраць войска, каб сілаю захапіць Соф'ю. На заклік бацькі Януша, віленскага ваяводы і літоўскага гетмана Крыштафа Радзівіла Перуна, адгукнуліся тры сыны Канстанціна Астрожскага, смаленскі ваявода Абрамовіч і шмат шляхцічаў. Сабралася шасцітысячнае войска.

Хадкевіч рыхтаваўся да абароны. Яму ўдалося сабраць 1600 вершнікаў і 600 пехацінцаў. 3 такім войскам яго ўжо не палохала перспектыва ўзброенай сустрэчы з Радзівіламі. Бо віленскае жытло Іераніма можна было пры неабходнасці з поспехам выкарыстоўваць у якасці крэпасці. Адбіцца ад ворагаў насельнікам палаца дапамаглі б таксама і гарматы. Іх было ў Іераніма ажно дваццаць чатыры. Віленцы ў тыя дні жылі як на парахавой бочцы. Ўсё Вялікае княства Літоўскае з нецярпеннем чакала, чым жа скончацца гэтыя падзеі. Кароль сур'ёзна занепакоіўся. Да ўдзельнікаў Віленскай драмы былі накіраваны яго паслы. Кароль заклікаў ваяўнічых магнатаў да міру, але голас цвярозага розуму не быў пачуты.

Перад пагрозай унутранай вайны ў дзяржаве здолелі знайсці агульную мову нават дзеячы розных рэлігійных канфесій, якія варагавалі. Так, напярэдадні падзей уніяцкі мітрапаліт Іпаці Пацей піша ліст настаяцелю Слуцкага праваслаўнага манастыра Ісаю Сабалеўскаму. У лісце гэтым ён заклікае слуцкае духавенства шчыра маліцца за мірнае вырашэнне Віленскай справы і нават прапануе сумесны трохдзённы пост.

Калі ўсё было падрыхтавана да бітвы, здарылася нешта дзіўнае. Вопытны палкаводзец Радзівіл Пярун раптоўна скамандаваў адступленне, так і не пачаўшы ваенных дзеянняў.

Гісторыкі згодны бачыць тут воінскую мудрасць. Радзівіл быццам бы адчуў, што пры такім раскладзе сіл перамога будзе не на яго баку. Ен улічыў таксама і тое, што яму будзе даволі цяжка развярнуць сваё войска на вузкіх вуліцах Вільні і, відаць, таму не захацеў дарэмна губіць цвет рыцарства Беларусі.

Людзі веруючыя трактуюць падзеі інакш. Юнай князёўне Соф'і, чыстай і добрай дзяўчыне, здавалася брыдкай нават сама думка пра тое, што з-за яе адбудзецца кровапраліцце. Яна звярнулася да Бога са шчырым маленнем і прасіла ва ўсявышняга альбо абразуміць тых, хто імкнецца з-за яе пасагу да забойстваў, альбо паслаць ёй смерць. Бог пачуў гэта маленне, і войскі Радзівілаў пакінулі Вільню. Мала таго, Іеранім Хадкевіч і Радзівіл Пярун здолелі, у рэшце рэшт, дамовіцца паміж сабою. Па гэтай дамоўленасці Соф'я станавілася жонкаю Януша, а Радзівілы абяцалі не прад'яўляць прэтэнзій гэтаму сямейству наконт грошай Соф'і, прысвоеных яе апекунамі раней. Каму дастаўся маёнтак, з-за якога і разгарэўся канфлікт,- невядома.

Так у пагожы кастрычніцкі дзень 1600 г. апошняя прадстаўніца роду Алелькавічаў уручыла свой лёс маладому рьіцару з роду Радзівілаў.

Дарэчы, перад шлюбам яна таксама здолела выставіць жаніху пэўныя ўмовы. Соф'я пажадала, каб яе дзеці, калі Бог дасць іх, былі хрышчаны ў праваслаўе. Дзяўчына вельмі талкова растлумачыла сваё патрабаванне. Род Алелькавічаў заўсёды быў аплотам праваслаўнай верьі на Беларусі. Пакуль жывы хаця б адзін прадстаўнік роду, яго духоўная спадчына павінна захоўвацца. Слава Алелькавічаў, якія не здрадзілі аднойчы абранай веры, павінна перайсці пасля Соф'і яе дзецям. Януш Радзівіл згадзіўся на такія ўмовы.

Як жа склалася сямейнае жыццё Януша і Соф'і? Вельмі дрэнна. Бо Януш марнаваў жыццё ў пустых клопатах і забавах, а гэта звыш меры засмучала Соф'ю. Адразу пасля шлюбу малады муж накіраваўся на шведскую, а пазней - на маскоўскую войны. Такім быў яго рыцарскі доўг перад каралём і радзімай. Доблесці, праяўленай Янушам Радзіві-лам на ваеннай ніве, прысвечана паэма яго сучасніка, лацінамоўнага беларускага паэта Саламона Рысінскага "Кірмпенстум". Вось радкі з гэтага твора ў рускім перакладзе:

Сломлено не было мужество князя ни вражеским строем,
Ядрами, сталью, огнём и угрозами он не сражён,
Меч не поверг или копий ужасных нещадные жала,
Тлением не испугала в глазах промелькнувшая смерть.

А што ж Соф'я? Соф'і даводзіцца падоўгу заставацца адной. Княгіня прысвячае ўсю сябе дабрачыннай дзейнасці. Здаецца, ёй дастаўляе асабістую радасць раздаваць грошы бедным, дапамагаць хворым, апекаваць ганімых адзінаверцаў. Яна шмат ахвяруе на праваслаўныя манастыры і храмы, матэрыяльна падтрымлівае царкоўныя брацтвы, пачынае будаўніцтва некалькіх бальніц для бедных, робіць паломніцтвы па святых мясцінах. Слуцкія цэрквы атрым-ліваюць ад Соф'і некалькі шыкоўных залатых рыз. Іх княгіня вышывае ўласнымі рукамі.

У сваіх маленнях Соф'я просіць Бога хутчэй скончыць вайну, у якой вымушаны прымаць удзел і яе муж. i каб вярнуліся ўсе воіны да сем'яў. Яна бачыць вакол сябе гаценні на праваслаўных беларусаў. Бачыць, як гвалтоўна людзей адной з ёй веры робяць уніятамі. Як у былых храмах незалежнай беларускай царквы пачынаюць весці службу па новай модзе і гэтым пазбаўляюць храмы душы. Соф'і становіцца страшна ад адной толькі думкі, што такі гвалт могуць учыніць і над яе Случчынай.

i кволая маладая жанчына вырашае абараняць да апошняга тых, хто даверыўся ёй. Не, яна не стала бязвольнай лялькай у руках палітыкаў ад духавенства. Яна асэнсавана выбрала свой шлях.

У адзін з кароткачасовых прыездаў мужа Соф'я шчыра дзеліцца з ім сваім болем. Словы яе выклікаюць здзіўленне. Аказваецца, Януш зусім нічога не ведае пра духоўныя запатрабаванні сваёй жонкі. Яму ўяўляецца там, на полі бою, што ў радавым палацы яго чакае сціплая, ціхая істота.

Але Соф'я - асоба, сапраўдны палітык і гатовы дыпламат! Януш пачынае ганарыцца сваёй жонкай. Ён абяцае Соф'і зрабіць усё, каб дабіцца каралеўскага рашэння аб забароне гвалтоўнага далучэння слуцкіх праваслаўных да уніі.

Януш Радзівіл быў рыцарам, словы якога не разыходзіліся са справамі. i хутка Соф'я атрымала каралеўскую грамату, юрыдычны дакумент, які абараняў правы яе адзінаверцаў.

Ці не з гэтых часін яна адчула ўсю паўнату свайго кахання да Януша? Ці не ў час гэтага духоўнага адзінства Соф'і і яе мужа маладая княгіня адзначыла для сябе, што няма на зямлі большага шчасця?

Неўзабаве да першай радасці далучылася другая: Соф'я адчула, што хутка стане маці. 3 якім спадзяваннем насіла яна пад сэрцам гэтае дзіця кахання! 3 нецярпеннем чакаў з'яўлення яго і Януш. Але не было дадзена лёсам здзейсніцца гэтым спадзяванням. 19 сакавіка 1612 г. княгіня памерла, нарадзіўшы нежывое дзіця.

Увесь Слуцк аплакваў добрую сваю гаспадыню, князь быў няўцешным.

Апошнюю з роду Алелькавічаў пахавалі ў Слуцкім Свята-Троіцкім манастыры. Хутка сярод га-раджан папаўзлі чуткі пра дзівосы, якія быццам бы адбываюцца ля труны Соф'і. Няшчасная нябожчыца, якая і сама пры жыцці была даволі хваравітай, пасля смерці стала пазбаўляць ад хваробаў іншых жанчын. Цуду ахвотна паверылі, бо памяталі, як слабай Соф'і ўдалося зрабіць для Слуцка тое, што не кожнаму мужчыне было па сілах. Але кананізавалі слуцкую княгіню значна пазней, пасля Вялікай Айчыннай вайны. Гэты акт быў сімвалічным, бо ім царква прызнала заслугі перад Богам усяго роду Алелькавічаў, які на працягу стагоддзяў, па сутнасці, быў сям'ёй рыцараў праваслаўя. Апошнім з рыцараў гэтых была кволая жанчына. Яна адышла ў нябыт, завяршаючы справу, пачатую яе продкамі. Апошняя зорка ў сузор'і Алелькавічаў згасла, але так, што святло яе назаўсёды засталося ў чалавечай памяці.



ЛЮДВІКА КАРАЛІНА РАДЗІВІЛ

(1667-1695 гг.)

Прыгажосцю жанчыны мужчын паланяюць.
Сілай духоўнай долю мяняюць.
Край наш трымаецца на апантаных.

Д. Бічэль-Загнетава. "Птахамі продкі былі"

НЕЙБУРГСКАЯ ПФАЛЬЦГРАФIНЯ

3 сярэдзіны XVII і ўсё наступнае стагоддзе Германія "пастаўляла" нявест для знатных дваранскіх радоў усёй Еўропы. Маладыя немкі, шматлікія герцагіні і прынцэсы ласкутнай Германіі іншы раз воляю лёсу станавіліся самаўладнымі гаспадынямі вялікіх дзяржаў (так, дарэчы, здарылася ў Расіі з прынцэсай Сафі Фрыдэрыкай Ангальт-Цэрбскай, якая ўвайшла ў гісторыю пад імем Кацярыны ii).

Але не меншым павінен быць гонар беларусаў за сваю зямлячку, якая, менавіта ў гэты час трапіла ў слаўную адукаванасцю жанчын Германію ў якасці нявесты. Сваімі справамі беларуская князёўна Людві-ка Караліна Радзівіл прыраўняла сябе да тых немак, пра якіх мы і зараз успамінаем з павагай. Германія прыняла яе як сваю, бо яна цудоўна ўпісвалася ў размераны, памяркоўны рытм жыцця краіны філосафаў. i тым не менш Людвіка Караліна была прадстаўніцай іншай культуры, дачкой іншага народа.

Нарадзілася яна 27 лютага 1667 г. у сям'і магната так званай Біржаўскай лініі Радзівілаў - Багуслава. Немаўля адразу ж страціла маці. Жонка Багуслава, Ганна Марыя, не вынесла цяжкіх родаў. Праз два гады памёр і малады прыгажун Багуслаў. Людвіка Караліна засталася сіратою. На шчасце, пра лёс дзяўчынкі вырашылі паклапаціцца яе родзічы ў Германіі. Так маленькая князёўна трапіла ў Берлін, у сям'ю брандэнбургскага курфюрста. Яе маяратам (радавым памесцем), пакуль Людвіка Караліна не вырасце, па завяшчанні Багуслава Радзівіла, павінны былі кіраваць два аканомы Слуцкага княства. Ім дапамагала калегія саветнікаў і вялікая колькасць чыноўнікаў.

Сістэма кіравання маяратам маленькай спадчынніцы, як бачым, была даволі дасканалай, і таму яе падданыя маглі не хвалявацца наконт свайго лёсу. Але яны ўсё ж марылі, каб іх гаспадыня знаходзілася бліжэй да іх. Усе вельмі шкадавалі маленькую сіротку і хацелі быць ёй карыснымі. У Слуцку знаходзілі падабенства паміж лёсам Людвіка Караліны і Соф'і Алелькавіч, якая таксама вельмі рана страціла бацькоў. У далейшым падабенства лесаў Слуцкай святой-асветніцы і спадчынніцы Багуслава Радзівіла стане яшчэ большым.

Ішлі гады. Князёўна вырасла і папрыгажэла. Да таго ж яна выклікала сімпатыю ўсіх, хто знаёміўся з ёю, сваім розумам і памяркоўнасцю. Нямецкія родзічы Людвікі Караліны вельмі прывязаліся да добрай, паслухмянай дзяўчыны і не захацелі расставацца з ёю. Таму паспяшаліся выдаць яе замуж за маркграфа брандэнбургскага.

Але, застаўшыся жыць у Германіі, Людвіка Караліна не забывала пра Радзіму. 3 Берліна яна вядзе перапіску з аканомамі, клапоціцца пра жыхароў Слуцка, Копыся, Капыля, Любчы, Кейданаў, Біржы, Койданава, Смалявіч, Невеля, Себежа - гарадоў, якія знаходзіліся ў яе ўладаннях.

Вядома, што ў 1686 г. дэлегацыя капылян ездзіла ў Берлін, каб дабіцца нейкіх прывілей. Дзевятнацца-цігадовая гаспадыня азнаёмілася з іх хадайніцтвам і не адмовіла ім.

Неўзабаве маладая маркграфіня аўдавела. Але ўдаўство гэта было нядоўгім. На прывабную жанчыну звярнуў увагу пфальцграф нейбургскі Карл Філіп. Шлюбны саюз, заключаны паміж імі, вельмі занепакоіў буйнейшых магнатаў Літвы і Беларусі. Іншыя з іх гатовы былі расцэньваць учынак дачкі Радзівіла ледзь не як здраду. Першы шлюб з немцам яшчэ можна было дараваць, бо адбыўся ён усё ж болын па ініцыятыве апекуноў Людвікі Караліны; другі ж поўнасцю залежаў ад рашэння маладой жанчыны. Дык навошта яна ізноў абрала іншаземца? Пагроза таго, што беларускія землі пасля смерці Людвікі Караліны пяройдуць ва ўладанне немцаў, была яўнай. Занепакоіліся Радзівілы нясвіжскай лініі, а таксама Сапегі. Абодва сямействы сталі рабіць пэўныя захады, каб завалодаць Слуцкам і Капылём. На гэтай глебе паміж імі сталі ўсё часцей узнікаць канфліктныя сітуацыі. Людвіку Караліну ўсё гэта непрыемна здзіўляла. Яна не жадала, каб іншыя ўмешваліся ў яе асабістае жыццё, таксама, як і ў справы кіравання.

На Радзіме яе заўсёды сустракалі з непадробнай радасцю. Спецыяльна для любімай гаспадыні магістрат Слуцка збіраў з гараджан асаблівы налог на "ўязны падарунак". Людвіка Караліна была ў курсе ўсіх спраў сваіх падданых і заўсёды імкнулася быць з імі добрай і справядлівай.

Асабліва многа ўвагі нейбургская пфальцграфіня ўдзяляла справе асветы і адукацыі. Яна прымала вельмі блізка да сэрца патрзбы вернікаў. i, што асабліва сімпатычна, дапамагала не толькі сваім аднаверцам-кальвіністам, але і праваслаўным. Як і яе папярэдніца Соф'я Алелькавіч, Людвіка Караліна шмат сродкаў ахвяравала на Слуцкую царкву і праваслаўны манастыр. Дарэчы, у 1690 г. ёй давялося падмацаваць прывілеі, здабытыя для праваслаўнага насельніцтва намаганнямі Соф'і Алелькавіч. Прыхільнікі уніі, якія зноў рабілі намаганні ўвесці яе ў Слуцку і Капылі, атрымалі рашучую адмову з вуснаў Людвікі Караліны. За гэта архімандрыт Серапіён Волхаўскі ад імя ўсіх праваслаўных Слуцка дзякаваў ёй.

У далёкім Гейдэльбергу, сталіцы яе мужа, Людвіка Караліна ўсімі сіламі падтрымлівала рэфармацкі рух у Беларусі. Яна выступала апякункай кальвінісцкіх збораў Слуцка, Мінска і Койданава. Маладая жанчына лічыла неабходным, каб яе землякі мелі магчымасць карыстацца паслугамі шырокаадукаваных пастараў-кальвіністаў. i каб гэтыя пастары былі не з ліку чужаземцаў. За яе грошы (дванаццаць стыпендый) беларускія кальвіністы атрымалі магчымасць накіроўваць у Кёнігсбергскі універсітэт для навучання тых, хто бачыў сваім прызваннем несці святло веры людзям.

Каб павялічыць колькасць высокаадукаваных людзей з ліку сваіх беларускіх падданых, Людвіка Караліна накіроўвала грашовую дапамогу здольным да навук юнакам, выпускнікам Слуцкай кальвінісцкай гімназіі. Гэтыя грошы яны выкарыстоўвалі для працягу навучання на болын высокім узроўні ў Оксфардзе, Берліне, Франкфурце-на-Одэры.

Магчыма, мадэль квітнеючай Слуцкай дзяржавы, створаная ў думках Людвікай Каралінай, і нагадва-ла ў чымсьці ідэал нямецкіх філосафаў. Гэта было не так важна, як тая карысць, якую прынеслі бір-жаўскім уладанням гады кіраўніцтва імі дачкой Багуслава Радзівіла.

Людвіка Караліна павольна ператварала свае беларускія ўладанні ў княства навукоўцаў і філосафаў. Яна была занадта маладой, каб убачыць тую небяспеку, што ўбачылі нясвіжскія Радзівілы і Сапегі. А можа, проста з уласцівай маладосці самаўпэўненасцю не магла нават уявіць сабе, што калісьці яе не стане, і лёс Слуцка, Капыля і іншых гарадоў і вёсак пяройдзе ў рукі людзей абыякавых. Яна збіралася жыць доўга. Але памерла 23 сакавіка 1695 г. у свае дваццаць восем гадоў...

Уладальніцай біржаўскіх зямель стала маленькая дачка Людвікі Караліны Элізабэта Аўгуста. Маці не дадзена было выхаваць яе ў павазе да Беларусі: калі Людвіка Караліна памерла, яе дачцэ было толькі два гады. Таму сувязь з радзімай маці ў Элізабэты Аўгусты перарвалася. Яе ж дзеці наогул былі абыякавымі да сваіх беларускіх падданых.

Толькі ў 1744 г. беларускія ўладанні нейбургскай пфальцграфіні здолелі выкупіць нясвіжскія Радзівілы. У кіраванні імі яны павялі ўжо некалькі іншую палітыку. 3 іх боку таксама было шмат добрых пачынанняў, але нішто не магло прымусіць жыхароў Слуцка, Капыля, Койданава забыць дзёрзкасць задум і маладую энергію Людвікі Караліны.



КАЦЯРЫНА I

(МАРТА СКАЎРОНСКАЯ)
(1686-1727 гг.)
...Екатеринин лик
Был щедр и кроток и прекрасен.

М. Ломоносов. "Ода на день восшествия на престол
. императрицы Елисаветы Петровны"

УЗЫХОДЖАННЕ

Прынц альбо кароль пакахаў бедную сялянку і ажаніўся з ёй. Гэты сюжэт даволі распаўсюджаны ў казках. А між тым адна наша зямлячка, якая нарадзілася ў сялянскай сям'і, стала жонкай манарха. Прычым нават не караля, а імператара. Звалі яго Пётр, а яе Марта.

Нарадзілася Марта 5 красавіка 1686 г. на Віцебшчыне. Бацька яе Самуіл Скаўронскі (паводле іншых звестак Скаўрон) быў католікам. Таму і дачка атрымала пры хрышчэнні каталіцкае імя. У хуткім часе Самуіл памёр. Яго жонка з дзецьмі перабралася ў Ліфляндыю, якая ў той час належала Швецыі. Там яна ўладкавалася прыслугай да пратэстанцкага пастара Даўта. Падчас эпідэміі чумы пастар і болышасць яго дамачадцаў, у тым ліку маці Марты, памерлі. Пастар Глюк, які наведаў праз пэўны час жытло свайго памерлага калегі, знайшоў там цудам выжыўшую дзяўчынку. Ён узяў яе пад сваю апеку. Марту выхоўвалі разам з пастарскімі дзецьмі, аднак не як роўную ім, а як служанку. Выхаванне абмяжоўвалася навучанню майстэрству весці гаспадарку ды рукадзеллю. Марта не навучылася нават пісаць. У шаснаццаць гадоў дзяўчына выйшла замуж за зухаватага шведскага драгуна. А на другі дзень пасля вяселля капрала Іагана Раабе - яе мужа адазвалі ў полк у сувязі з выступленнем у паход. Саламяная ўдава засталася жыць у пастара.

У гэты час Пётр i ваяваў са шведамі за Прыбалтыку. У 1702 г. рускія войскі наблізіліся да Марыенбурга. Шведскі камендант здае яго без бою. Сярод здабычы, якую захапілі пераможцы, апынулася і Марта. 3 гэтага моманту і пачынаецца яе ўзлёт. Праўда, спачатку было падзенне, бо яна трапіла ў рукі унтэр-афіцэра. У час гулянкі, якую закацілі ў гонар перамогі, Марту ўбачыў фельдмаршал Б. П. Шарамецьеў. У гэтага састарэлага аматара маладых дзяўчат прыгажуня прабыла таксама нядоўга. Звёў яе прайдзісвет і праныра Аляксашка Меншыкаў. Ён быў зачараваны сваёй здабычай. Невядома, як бы разгортваліся далейшыя падзеі, але ў 1703 г. у госці да вернага паплечніка прыязджае Пётр i. Ён заўсёды быў аматарам добра паесці. Таму ўсюды, куды прыязджаў, яго чакаў накрыты стол. Гэтак жа было і цяпер. Паміж прыёмам чаркі і закускай цар заўважыў сярод тых дзяўчат, якія прыслужвалі за сталом, Марту. А самадзержац усерасійскі любіў не толькі паесці. Ён быў, як пісаў яго асабісты доктар Арэскін, "...одержимъ легіономъ духовъ сластолюбія". Дык ці трэба здзіўляцца, што ІІётр звярнуў увагу на прыгажуню і вырашыў заначаваць у Меншыкава? Пасля вячэры цар загадаў гаспадару, каб Марта пасвяціла яму ў спальні. Што заставалася беднаму святлейшаму князю? Выканаць загад...

Здавалася б, мімалётны амур... Тым больш што на развітанне Пётр даў дзяўчыне залатую манету. Але на гэтым справа не скончылася. Пры наступнай сустрэчы яна ўразіла яго сваёй знаходлівасцю і розумам. Ён забраў Марту і ў хуткім часе адправіў з надзейным гвардзейскім афіцэрам у Маскву. Марту пасялілі на ўскраіне. Дом, у якім яна жыла, быў вельмі сціплы звонку і пышна абстаўлены знутры.

Спачатку Пётр ездзіў да сваёй каханкі таемна. Але мала-памалу яго захапленне перарасло ў значна больш глыбокае і сур'ёзнае пачуццё. Ён перастаў хавацца. Ды ў рэшце рэшт доўга ўтойваць гэта было немагчыма.

У 1708 г. Марта прымае праваслаўную веру. Яе новае імя - Кацярына. Паколькі хросным яе быў царэвіч Аляксей (сын Пятра ад першага шлюбу), то імя па бацьку новахрышчанай дасталося "Аляксееўна". У тым жа годзе яна нараджае дачку Ганну; у наступным - Лізавету. Гэтыя падзеі яшчэ больш звязваюць каханых. Пётр, які даўно перастаў хаваць свае адносіны з Кацярынай, даволі часта прыязджае ў яе дом не адзін, а з цэлай світай паплечнікаў. Яны абмяркоўваюць пры ёй свае цраблемы, вырашаюць справы. Нярэдка ўдзел у гэтых размовах прымае і гаспадыня. 3 гэтага часу Кацярына зрабілася настолькі неабходнай Пятру, што ён амаль не разлучаецца з ёю.

Не меншым, чым Швецыя, а можа, нават і большым ворагам Расіі тых часоў была Турцыя, афіцыйна падтрымлівала мір, але цішком рыхтавалася да барацьбы. Турэцкія войскі маглі абрынуцца на паўночнага суседа ў той час, калі вялася вайна з Карлам Xii. Перамога рускай арміі пад Палтавай была нечаканасцю.

У снежні 1710 г. Турцыя абвясціла вайну. У той жа месяц васалы султана - крымскія татары ажыццявілі набег на Харкаў і Белую Цэркаў. Гарадоў гэтых яны не змаглі захапіць, але край спустошылі ўшчэнт.

Пётр выступіў супраць ворагаў. Ен накіраваўся да Дуная. Але ж туркі першымі пераправіліся цераз Дунай. Руская армія па шляху ад Дняпра да Прута знясільвалася ад гарачыні і смагі. Пачаўся падзеж коней. 9 чэрвеня 1709 г. адбылася бітва. 40 тысяч рускіх былі акружаны 180 тысячамі туркаў і крымскіх татар. Туркі некалькі разоў кідаліся ў атаку. Кожны раз іх сустракалі гарматнымі залпамі. Вечар і стомленасць спынілі бітву. Рускае войска знаходзілася ў катастрафічным становішчы. Пётр чакаў або гібелі, або палону. i тут у справу ўмяшалася Кацярына. Яна ахвяравала ўсе свае ўпрыгажэнні і каштоўнасці. Потым аб'ехала лагер і звярнулася да войск са словамі аб тым, што мёртвым і палонным каштоўнасці не будуць патрэбны. А тых, хто ахвяруе, айчына аддзячыць. У выніку было сабрана мноства грошай і каштоўнасцей. Сабранае на наступны дзень паднеслі візіру, які ўзначальваў турэцкае войска. Хабар зрабіў сваю справу. Быў падпісаны мір, і руская армія выратавалася.

Пётр выкарыстаў гэта здарэнне, каб абвясціць каханую выратавальніцай арміі. Яе пачалі праслаўляць. Яе імя зрабілася папулярным у вайсковых колах. Болып таго, у памяць пра гэтыя падзеі была ўстаноўлена новая ўзнагарода - ордэн Святой Кацярыны. Першым кавалерам яго стала, зразумела, сама Кацярына.

Узнікае пытанне: навошта гэта рабілася? Адказ просты. Пётр вырашыў ажаніцца і падрыхтоўваў да гэтай падзеі публіку. Вяселле адбылося 19 сакавіка 1712 г. Цар прызнаў сваіх пазашлюбных дачок. Ганна і Лізавета сталі законнымі членамі царскай сям'і.

За доўгае сумеснае жыццё Пятра з Кацярынай у іх нарадзілася 11 дзяцей. Але ў жывых засталіся толькі двое - Ганна і Лізавета. Найбольшай трагедыяй для сям'і была смерць малалетняга сына Пятра. Памёр ён у 1719 г. Перад Пятром i устала складанае пытанне - хто зменіць яго на прастоле? Яго сын ад першага шлюбу Аляксей быў не здольны на гэта. Больш таго, ён стаў удзельнікам змовы супраць бацькі і ягоных спраў. i, як вядома, быў пакараны смерцю. i вось у 1722 г. быў абвешчаны новы статут аб наследаванні прастола. Ен адмяняў звычай, па якім прастол аўтаматычна наследаваў старэйшы сын. Цяпер жа цар сам вызначаў пераемніка. Прычым ён у любы момант мог змяніць сваё ўласнае рашэнне. Пётр, здароўе якога пахіснулася ад няспынных турбот ды гульбішчаў, вырашыў, што пераемніцай яго будзе Кацярына.

Каранацыя адбылася 7 мая 1724 г. ва Успенскім саборы Маскоўскага Крамля. Падрыхтоўка да рытуала была праведзена велізарная.

Але на змену радаснай падзеі ішла бяда. Справа ў тым, што цар даўно адчуваў хваробу. Прыдворныя медыкі паставілі дыягназ - урэмія (ныркавая недастатковасць). Ведаючы сваё становішча, Пётр устрымліваўся ад моцнага піцця. Але на святах шчаслівы супруг забыўся на хваробу і праз некалькі дзён адчуў яе абвастрэнне. Яна настолькі скруціла цара, што ў пачатку чэрвеня ён вымушаны быў паехаць на мінеральныя воды. Там яму стала лягчэй. Але, адчуўшы паляпшэнне, Пётр узяўся каваць на мясцовым заводзе жалезныя палосы. Лекары раілі яму адпачываць, лячыцца. А ён імкнуўся ўсё ўба-чыць сваімі вачамі, да ўсяго прыкласці ўласную руку. А гэта - дарогі, скразнякі, мокрае ад дажджоў адзенне. Нядзіўна, што здароўе яго ўсё болып і больш пагаршалася.

Кацярына ж была ў росквіце. Ей было толькі 38 гадоў. Прырода дала ёй моцнае здароўе. Сямейнае жыццё, якое складалася з вечных раз'ездаў мужа і яго хвароб, калі ён зрэдзьчасу быў дома, не магло не выклікаць стомленасць і пачуццё прыкрасці. i аднойчы, магчыма, нават нечакана для сябе самой, Кацярына заўважыла, што вакол яе шмат маладых, здаровых, галантных кавалераў, якія глядзяць на яе не толькі як на імператрыцу, але і як на прывабную жанчыну. Сярод іншых асабліва вылучаўся прыгажун і залётнік камер-юнкер Вілім Монс. Гэты немец нарадзіўся ў Расіі; паходзіў жа з сям'і аднаго з тых іншаземцаў, у якіх Пётр любіў бываць з дзяцінства. Сястра Віліма Ганна была першай каханай цара. Ен нават збіраўся ажаніцца з' ёй. i адмовіўся ад гэтага з-за яе нявернасці.

Вядома, Пётр сам не быў святым: пра яго цягу да асоб процілеглага полу добра вядома. Ён не рабіў сакрэту са сваіх незлічоных "амураў". Але каб яго Кацюша магла здрадзіць яму? Гэта не ўмяшчалася ў галаве цара.

У ноч з 8 на 9 лістапада 1724 г. Монс быў арыш таваны. Цар не давяраў нікому ў гэтай справе і допыты вёў сам. Над галавой Кацярыны згушчаліся навальнічныя хмары. Невядома, чым бы ўсё гэта скончылася, але двое з верных паплечнікаў цара - П.А. Талстой і А.i. Остэрман ледзь не са слязьмі на вачах упрасілі яго замяць гэту справу. Яны спасылаліся на тое, што публічны скандал кіне цень на будучыню дачок Пятра. Даводзілі, што царэўны будуць зняслаўлены і не змогуць разлічваць у далейшым на прыстойных жаніхоў. Яны добра ведалі, як любіць цар сваіх дзяўчынак. i дабіліся свайго.

Тым не менш Пётр прыняў рашэнне: Монса судзілі толькі за хабар.

Пакаранне Монса адбылося 16 лістапада 1724 г. Кат па існаваўшаму ў тыя часы звычаю ўткнуў адсечаную галаву на шост.

i ўсё ж Пётр не дараваў жонцы яе здраду. Мала таго, што ён парваў завяшчанне, па якому яна павінна была стаць яго пераемніцай на царскім прастоле, дык і наогул перастаў сустракацца з ёй. Доступ Кацярыне да яго быў забаронены. Толькі аднойчы, па настойлівай просьбе Лізаветы, ён згадзіўся паабедаць усёй сям'ёй.

Магчыма, нервовае ўзрушэнне, якое перажыў Пётр, і паўплывала на пагаршэнне яго здароўя. Цар злёг. Ён з кожным днём слабеў усё болып і больш. У пачатку студзеня 1725 г. пачаўся крызіс. Хвароба ўступіла ў завяршальную стадыю. Боль быў настолькі моцны, што цар увесь час альбо крычаў, альбо глуха стагнаў. Але і ў такім становішчы ён не жадаў бачыць Кацярыну - Марту - гэтую здрадніцу. 28 студзеня 1725 г. смерць абарвала пакуты.

Гвардзейцы богатварылі нябожчыка-імператара. Гэта ж пачуццё яны пераносілі і на яго жонку. Тым болып што яна даволі часта дапамагала афіцэрам і аказвала ім пратэкцыю. i гвардыя ўзвяла яе на прастол. Праўленне яе было вельмі кароткім. Яно прайшло ў чаканні хуткай смерці, якой, пэўна, міжволі хацела царыца і ў якой бачыла адплату за свой грэх. Па начах Кацярына сніла дзіўныя сны, у якіх нябожчык Пётр клікаў яе да сябе, моцна абдымаў і ўзносіўся разам з ёю да аблокаў. Але ўсё гэта ніяк не адбівалася на яе выглядзе і паводзінах днём, калі даводзілася вырашаць справы дзяржаўнай важнасці. Да самага канца імператрыца заставалася чалавекам мужным і мэтанакіраваным. Пра гэта сведчыць і тое, што калі ў 1726 г. ля Рэвеля з'явілася англа-французская эскадра, яна пажадала ўзначаліць рускі флот. Паказальным бачыцца і другое здарэнне, якое адбылося незадоўга да яе смерці. Кацярына ў мундзіры палкоўніка праводзіла ваенны агляд. Падчас яго нехта стрэліў у імператрыцу. Куля забіла купца, што стаяў недалёка. А мужная жанчына нават не здрыганулася і не пабляднела. Яна як ні ў чым не бывала працягвала агляд. А можа, чакала другой кулі, якая перарве яе жыццё?

Памерла Кацярына i у красавіку 1727 г. Шмат што дае права сцвярджаць, што імператрыцу звяло ў магілу вялікае нервовае напружанне. Найлепшай эпітафіяй з'яўляюцца словы гісторыка В. Андрэева: "Да гонару яе, як не змяняліся яе імёны і тытулы, яна заставалася пастаянна той жа. А гэта можна сказаць далёка не пра ўсіх".





ФРАНЦІШКА УРСУЛА РАДЗІВІЛ

(ВІШНЯВЕЦКАЯ)
(1705-1753 гг.)

...А Міхал жа Радзівіл, Што па мянушцы
Рыбаныеа, навекі У Урсулу, у Францішку,
закахаўся. Князёўну, Вішнявецкую, дачку
- Гарэзу Кракаўскага ваяводы.

У. Дзюба. "На Радзівілішчы"

НЯСВІЖСКАЯ МЕЛЫІАМЕНА

Адной з адметных рыс літаратуры і мастацтва еўрапейскага сярэднявечча з'яўляецца тое, што сярод бясконцага спісу славутых мужчынскіх імёнаў вельмі рэдка сустракаюцца жаночыя. 3 канца XVii- пачатку XViii ст. гэта становішча істотна мяняецца. У дакументах тых часоў мы знаходзім успаміны пра жанчын-літаратараў, мастакоў, філосафаў, артыетаў, музыкантаў. Назавём некаторыя імёны. Гэта: вялікія артысткі Андрыена Лекуўрэр і Праскоўя Жамчугова, мастачка Анжэліка Каўфман, спявачка і музыкант Анна Магдалена Бах, філосаф і навуковец Кацярына Дашкова, пісьменніца і журналіст Кацярына ii, драматург Урсула Радзівіл...Гонарам беларускай літаратуры таго часу з'яўляецца яркі талент пісьменніцы Францішкі Урсулы Радзівіл. Ен яшчэ па-сапраўднаму не ацэнены, не асэнсаваны намі да канца.

Нарадзілася Францішка Урсула ў 1705 г. у сям'і прадстаўніка княжацкага роду Вішнявецкіх. Атрымала бліскучую адукацыю. Да таго ж ад прыроды мела літаратурныя здольнасці. Пры знаёмстве з яе партрэтамі адразу звяртаеш увагу на вочы, у якіх свеціцца розум, на высокі лоб, наўмысна ніколі не прыкрываемы валасамі. Адзенне яе, хоць і багатае, але вельмі сціплае; сваё цела, занадта пышнае, каб адпавядаць густам таго часу, яна не зацягвае ў жорсткі гарсэт. Нельга не заўважыць, што для яе галоўнае - не пагоня за ўсімі бязглуздасцямі і недарэчнасцямі моды, а набыццё каштоўнасцей духоўных. Урсула з самага дзяцінства вызначаецца ў сваім асяроддзі незвычайнай дапытлівасцю і начытанасцю. У яе характары гарманічна спалучаліся, з аднаго боку, прага да ведаў, а з другога - набожнасць. Яшчэ ў дзіцячым узросце яна пачала пісаць вершы. Вершы пісаліся на польскай мове, бо польская мова панавала ў сям'і Вішнявецкіх. Магчыма, з-за прагі да літаратурнай дзейнасці, да ведаў бацькі не прыспешвалі Урсулу з замужжам. Да таго ж Вішнявецкія жадалі ўручыць жамчужыну сваёй сям'і самаму дастойнаму і санавітаму з прэтэндэнтаў.

Францішка Урсула выйшла замуж у дваццацігадовым узросце. Яе мужам стаў князь Міхал Казімір Радзівіл, які насіў мянушку Рыбанька. Урсуле вельмі падабаўся яе малады і прыгожы муж. Яна раўнавала яго да ўсіх харошанькіх жанчын. Для таго каб больш прывязаць мужа да сябе, ёй прыходзілася выкарыстоўваць усё сваё абаянне. У чым жа яно заключалася? Канешне, у розуме і літаратурным таленте. Рыбанька часта адлучаўся з Нясвіжа, куды адразу пасля вяселля перавёз маладую жонку. Тая ж літаральна засыпала яго лістамі. Былі яны вершаванымі і настолькі дасканалымі, што муж захаваў іх усе да аднаго. Значна пазней яны былі выдадзены асобнай кніжкай пад назвай "Лісты да мужа".

Трэба заўважыць, што Міхал Казімір з'яўляўся таксама высокаадукаваным чалавекам. Ен добра ра-зумеў, якім скарбам валодае, і таму рабіў усё магчымае, каб Урсула адчувала сябе шчаслівай. Рэўнасць маладой жанчыны была дарэмнай. Міхал Казімір не прамяняў бы яе, разумную і таленавітую, ні на адну прыгожанькую пустышку.

У хуткім часе ў іх з'явіўся сын Мікалай Крыштаф. Але праз два гады ён захварэў і памёр. Для Урсулы гэта было велізарным ударам. Яна доўга бедавала. Перажыванні тыя выліваліся не толькі ў слёзы, але і ў вершы.

Наогул, гэту сям'ю бы праследаваў рок. У дзіцячым узросце памірае і другі сын Урсулы і Міхала - Януш Тадэвуш. Трэцяе дзіця - Караль Станіслаў - расло хваравітым хлопчыкам. Бацькі вельмі баяліся страціць і яго. Яны прыставілі да спадчынніка роду не толькі вялікую колькасць выхавальнікаў і настаўнікаў, а і некалькі лекараў.

Крыху пазней сям'ю Радзівілаў зноў напаткала бяда. Васьмігадовы Караль Станіслаў захварэў на воспу. Якімсьці цудам яго выратавалі. Але лекары забаранілі яму вучыцца: яны баяліся, што перанапружанні, звязаныя з вучобай, канчаткова падарвуць слабы арганізм. Хлопчык і да таго быў моцна разбалаваны ўсеагульнай увагай, а тут наогул згультаіўся. Шмат намаганняў давялося прыкласці настаўнікам і бацькам, каб іх дзіця не вырасла разбэшчаным. Для ажыццяўлення гэтай справы быў выкарыстаны нават аматарскі тэатр, які існаваў пры іх двары.

Радзівілаўскі тэатр набыў шырокую вядомасць у Рэчы Паспалітай. Але найбольш поўным жыццём ён пачаў жыць пасля 1746 г. Менавіта тады кіраўніцтва тэатра узяла ў свае рукі Францішка Урсула Радзівіл. Тады ж яна пачала пісаць камедыі і трагедыі. У далейшым на працягу ўсяго яе жыцця нясвіжскі тэатр ставіў галоўным чынам п'есы свайго кіраўніка альбо яе пераробкі французскіх камедый і трагедый. Для сваіх твораў княгіня выкарыстоўвала сюжэты са славянскіх паданняў, твораў антычных аўтараў, зборніка арабскіх казак "Тысяча і адна ноч". У некаторых з яе п'ес з'яўляліся турэцкія матывы. Апошнія, магчыма, былі навеяны ўспамінамі аб прыгодах Саламеі Русецкай і аб яе расказах, якія калісьці так хвалявалі Урсулу.

Урсула знаходзілася ў росквіце творчых сіл. Яна паспрабавала свае магчымасці нават у напісанні оперных лібрэта. Гэта было нашмат цяжэй, чым пісаць пісьмы-вершы ці тыя ж п'есы. У той час оперы былі больш падобны на сучасную аперэту. Арыі, ансамблі і хоры перарываліся празаічнымі дыялогамі. Нярэдка адна з дзей оперы была цалкам танцавальнай.

Хвалявала княгіню і развіццё Нясвіжа. Так, яна падгаварыла Рыбаньку, каб ён адшукаў і загадаў аднавіць забытую замкавую друкарню. Магчыма, менавіта ў ёй выходзіла газета, рэдактарам якой была пані Радзівіл. Дакладна вядома, што тут гравёр Гірш Ляйбовіч выдаў унікальную нават у тыя часы "Кнігу партрэтаў Радзівілаў". Гаспадыня замка клапацілася аб павелічэнні багаццяў замкавай бібліятэкі. Кніжны фонд тады вырас да 20 тысяч тамоў. Па жаданню Урсулы ў 1748 г. на беразе аднаго са штучных азёр, што былі размешчаны на рацэ Уша, было ўзведзена спецыяльнае памяшканне тэатра - "Камедыхаўз".

Пані Радзівіл магла б, без сумнення, зрабіць яшчэ болын. Але лёс вызначыў ёй кароткае жыццё. У 1753 г. Урсула памірае. Прыхільнікі яе таленту не далі забыццю паглынуць імя кіраўніцы тэатра і драматурга. Адзін з акцёраў-аматараў, які жыў у Нясвіжы, сабраў усе драматычныя творы Урсулы і ўжо ў наступным годзе пасля яе смерці выдаў асобнай кнігай. Зборнік быў упрыгожаны гравюрамі М. Жукоўскага. У яго ўвайшлі 16 п'ес і 7 лібрэта.



ЛІЗАВЕТА I

(ЛІЗАВЕТА ПЯТРОЎНА РАМАНАВА)
(1709-1760 гг.)

Всех жен хвала Елисавет Сладчайший музам век дает. В ней
зрятся истинны доброты, Геройство, красота, щедроты.

М. Ломоносов. "Ода на день восшествия на престол
императрицы Елисаветы Петровны"

ПАЧАТАК ЗАЛАТОГА ВЕКУ

Жанчына з легенды, прадаўжальніца пачынанняў Пятра i, царыца, за дваццаць гадоў праўлення якой не быў пакараны смерцю ніводзін яе падданы. Ці ж толькі расіяне, якім пашчасціла мець Лізавету сваёй гаспадыняй, павінны ганарыцца ёю? Пэўна, і беларусы таксама. Бо ніколі не забывала гэтая цары-ца пра паходжанне сваёй маці, віцебскай сялянкі Марты Скаўронскай. i ганарылася гэтым.

Яна нарадзілася ў год Пятровай перамогі пад Палтавай, 19 снежня 1709 г. Гэта была ўжо другая незаконнанароджаная дачка расійскага манарха. Афіцыйна шлюб з Мартай Скаўронскай цар заключыў значна пазней, і таму да самай іх смерці ў адрас дачок Пятра Ганны і Лізаветы гучалі злыя галасы зайздроснікаў.

3 самага дзяцінства сёстры былі пазбаўлены матчынай ласкі. Марта не магла разарвацца паміж свавольным, рэзкім Пятром і дзецьмі. Яна заўсёды ішла на кліч цара, і той звозіў яе з сабою ў далёкія вандроўкі, небяспечныя паходы. Дзяўчынак выхоўвалі дзве нянькі-іншаземкі: карэлка і немка. Асяроддзе вельмі ўплывала на фарміраванне іх асоб. Першыя словы, якія навучылася гаварыць Лізавета, былі: "мама", "тата", "салдат".

У дзяўчатак з'явіліся шматлікія настаўнікі, гувернантка-францужанка. Асабліва рабілася стаўка на ўдалае замужжа Лізаветы, якая расла вельмі прыгожай. Пётр i і яго жонка выбралі мэту - ні больш, ні менш, як французскі дафін Людовік, сын Караля-Сонца павінен быць побач іх дачкі. 3 гэтай нагоды найболын ўпор у навучанні Лізаветы рабіўся на французскую мову і танцы. Але дзяўчынка вучылася і іншаму: размаўляць па-нямецку і па-італьянску, пісаць вершы, ездзіць вярхом. Спецыяльна да яе была прыстаўлена жанчына, якая вучыла царэўну таінствам касметыкі і гігіены.

План французскага замужжа Лізаветы сарваўся. Пётр i памёр, царыца ж не змагла дамовіцца з французамі. Але старэйшую дачку яна аддала замуж за прынца Галштынскага, адначасова спяшалася зрабіць шчаслівай і малодшую. Магчыма, маці адчувала ўжо свой хуткі канец? Рука Лізаветы прапаноўвалася герцагу Арлеанскаму, прэтэндэнту на курляндскі прастол Морыцу, малодшаму брату герцага галштынскага Карлу-Аўгусту. Ды дзе там! Першы адмовіўся, нават не зірнуўшы на дзявочы партрэт. Другі палічыў за лепшае пасватацца да стрыечнай сястры Лізаветы, Ганны Іванаўны, удавы курляндскага герцага (дарэчы, гэты план у яго не ажыццявіўся). Трэці, страсна закаханы ў Лізавету, раптам захварэў і памёр...

У васемнаццаць гадоў царэўна стала круглай сіратой. Царом пасля смерці яе маці быў названы Пётр ii, сын царэвіча Аляксея, унук Пятра i. Сімпатыі чатырнаццацігадовага манарха да прыгожай сваячкі былі заўважаны, і паплечнік Пятра i Остэрман прапанаваў іх шлюб. Магчыма, ён і быў бы ўдалым, калі б не інтрыгі князёў Далгарукіх, якія вырашылі ажаніць Пятра са сваёй сястрой. Раптоўна малады цар захварэў на воспу і памёр. Расіяне запрасілі на прастол Ганну Іванаўну. Але яна адчувала, што не ёй павінна цараваць, і таму блізкасць Лізаветы яе трывожыла. Тым болып што "расійскай Венерай" зацікавіўся ўсур'ёз Ганнін каханак Бірон. Для Лізаветы насталі цяжкія часы. Усё, што яна любіла, было ёй забаронена. Ёй рэзка ўрэзалі сродкі на ўтрыманне. Царэўна цяпер не магла ўдзельнічаць у балях і маскарадах, якія ладзіла Ганна: ёй не хапала грошай ні на адзенне, якое б адпавядала яе становішчу, ні на экіпаж. Потым па волі Ганны Лізавету пасялілі ў доме на краі Пецярбурга. Там яна знаходзілася пад пастаянным наглядам. Суседкі-гараджанкі і салдаты, якія памяталі і любілі Пятра i, былі адзінымі яе сябрамі. Нягледзячы на ўсе цяжкасці, Лі-завета не страціла свой вясёлы, добразычлівы нораў.

Менавіта ў гэты час Лізавета сустрэлася з першым сапраўдным каханнем. Прыгожы прапаршчык Аляксей Шубін адкрыў сваё сэрца апальнай царэўне. Лізавета не была ганарліўкай і ў людзях цаніла не паходжанне, а чалавечыя вартасці. Аляксей Шубін захапіў яе сілаю сваёй страсці. Яна не адмовіла яму. Салдаты Сямёнаўскага палка, за якім лічыўся і Шубін, успрынялі гэту падзею "на ўра". Лізавету Пятроўну пачалі называць "матухнай". Гэта занепакоіла Ганну Іванаўну, якая ўжо бачыла Лізавету на чале змоўшчыкаў, што ідуць скідваць яе з прастола. Аляксей Шубін трапіў у засценкі Тайнай канцылярыі. Пасля доўгіх катаванняў яго саслалі на Камчатку, папярэдне змяніўшы імя, каб знайсці яго было немагчыма, і гвалтоўна ажанілі з камчадалкай.

Лізавета была ў роспачы. Яна пісала вершы, поўныя тугі, і рыхтавалася прыняць схіму ў адным з бліжэйшых манастыроў.

Яшчэ яе існаванне ўскладняла пачуццё адказнасці за лёс родзічаў, Скаўронскіх, якія атрымалі падчас узвышэння Марты гучныя тытулы, а зараз гібелі ў беднасці. За свой кошт Лізавета вымушана была ўтрымліваць дзвюх цётак і выхоўваць дзвюх стрыечных сёстраў, дачок Карла Скаўронскага. Гэтыя клопаты пра родзічаў перашкодзілі Лізавеце стаць манашкай.

А тут новае захапленне, якое выцесніла з сэрца вобраз няшчаснага Шубіна. У прыдворным хоры з'явіўся новы пеўчы, малады прыгажун - украінец Аляксей Розум. Спачатку Лізавета хадзіла толькі слухаць яго дзіўны голас, а потым выпрасіла юнака ў обер-гофмаршала сабе ў світу. Хлопец атрымаў новае прозвішча - на "літоўскі" манер: Разумоўскі. 3 кожным днём Лізавета ўсё больш прывязвалася да яго. Калі Аляксей Разумоўскі страціў голас, ён атрымаў пасаду прыдворнага бандурыста, потым стаў аканомам у маёнтках Лізаветы.

У 1740 г. памерла Ганна Іванаўна. Бірон у якасці рэгента пратрымаўся ля ўлады толькі 20 дзён. Дзякуючы прыдворным інтрыгам прастол заняла пляменніца Ганны Іванаўны Анна Леапольдаўна. Яна аказалася вельмі бяздарнай правіцельніцай. Аўтарытэт жа Лізаветы ў народзе быў ужо вельмі высокім. Сябры царэўны пачалі агітаваць яе, каб тая заявіла, у рэшце рэшт, аб сваіх правах на карону. Але яна не рашалася...

Аднак хутка папаўзлі чуткі, што, занепакоеная знаходжаннем побач з сабою прэтэндэнткі на прастол, Ганна Леапольдаўна рыхтуе дачцэ Пятра i пастрыжэнне ў манашкі. Гэта вестка перапоўніла чашу цярпення ў прыхільнікаў царэўны. Лізавета зразумела, што перад ёю толькі два шляхі. i хаця пасля таго, як у яе адабралі Шубіна, яна ўжо падумвала пра манастыр, аднак манаства, якое магла ёй прапанаваць Ганна Леапольдаўна, палохала. Яно было б больш падобна не на служэнне Богу, а на зняволенне.

Лізавета рашылася на пераварот. Тым хутчэй, што даведалася пра новую акцыю супраць яе. Ганна Леапольдаўна аддала загад вывесці з Пецярбурга гвардзейскія палкі, якія любілі Лізавету і маглі дапамагчы ёй прыйсці да ўлады.

Вечарам 25 лістапада 1741 г. Лізавета Пятроўна схілілася перад іконай Багародзіцы ў сваім пакоі і доўга малілася. Яна збіралася з сіламі перад рашучым крокам; яна дала зарок Прасвятой Дзеве. Калі Бог палічыць патрэбным даць ёй карону, у яе краіне, дзе будзе яна цараваць, не будзе смяротных пакаранняў. Потым дачка Пятра загадала везці яе ў казармы. Там не было ніводнага афіцэра. 3 непаразуменнем салдаты глядзелі на маладую арыстакратку, якая саскочыла да іх з саней.

- Мяне хочуць зняволіць у манастыр. Ці гатовы вы пайсці за мною, мяне абараніць? - спыталася Лізавета.
- Гатовы, матухна, усіх пераб'ём! - адказалі салдаты. Але царэўна патрабавала, каб яны пакляліся, што крыві не будзе. i сама дала клятву салдатам на крыжы:
- Клянуся ў тым, што памру за вас.

Лізавета павяла адданых ёй людзей да Зімняга палаца. Гвардзейцы арыштавалі Ганну Леапольдаўну і яе сям'ю. На прастол ўзышла царыца Лізавета i. Падчас перавароту не было праліта ні кроплі крыві. Так Лізавета пачала спраўджваць сваё абяцанне. Працягам яго была замена смяротнага пакарання яе ворагам на ссылку ў Сібір. Большасць немцаў, прывезеных Біронам у Расію для таго, каб заняць тут вышэйшыя пасады, былі адпраўлены на радзіму.

Скончыўшы з пранямецкім рэжымам у сістэме кіравання, Лізавета пачала збіраць вакол сябе здольных у палітычных і эканамічных пытаннях рускіх, прычым не толькі вяльможаў, але і дробнамаёмасных дваран. Былі ўзвышаны тыя, хто дапамог цары цы ў ноч з 25 на 26 лістапада. Гвардзейцы сталі дваранамі, дваране - важнымі саноўнікамі. Першымі людзьмі ў дзяржаве зрабіліся браты Шувалавы, А. Бястужаў-Румін, Міхаіл Варанцоў (які пазней ажаніўся з адной з сям'і Скаўронскіх), лейб-хірург Лесток. Што ж датычыць Аляксея Разумоўскага, дык яму манархіня адвяла асаблівую ролю. Адразу ж пасля каранацыі, якая адбылася 25 красавіка 1742 г., Лізавета ўступіла з ім у таемны шлюб.

Але дакладна тое, што Лізавета даўно ўжо абдумвала план свайго замужжа. Яна добра разумела, што дзеці яе ад Разумоўскага не будуць мець правоў на прастол, і таму папярэдне паклапацілася аб расійскай прастоласпадчыннасці. Лізавета загадала прывезці з Галштыніі сірату-пляменніка, сына старэйшай дачкі Пятра i, Ганны. 15 лістапада 1742 г. царыца ўрачыста абвясціла гэтага хлопчыка сваім пераемнікам.

Але выбар аказаўся няўдалым. Лізавету падвяла яе любоў да памерлай сястры. Пляменнік Пётр быў маларазвітым і кволым хлопчыкам. Сірату дрэнна выхоўвалі, пакаранні, якім у Галштыніі падвяргалі Пятра за любую дробязь, за самы нязначны праступак, прыніжалі яго годнасць. Усё гэта не магло не сфарміраваць асобу слабую, закамплексаваную, злосную. Але энергічная Лізавета загадала прыставіць да пляменніка добрых настаўнікаў і абкружыць яго раскошай і павагай. Яна не страчвала надзеі адагрэць сваёй любоўю сына мілай Ганны.

Першыя гады праўлення Лізаветы былі самымі цяжкімі. Папярэднікі пакінулі ёй Расію ў стане палітычнага і духоўнага крызісу, з якога трэба было неадкладна выводзіць дзяржаву. У першую чаргу Лізавета паспяшалася вярнуць да жыцця дзяржаўныя органы, якія паспяхова дзейнічалі пры бацьку, але пасля яго смерці былі скасаваны. Лізавета замяніла кабінет міністраў, які не апраўдаў сябе, і аднавіла сенат. Для назірання за дзейнасцю зноў утвораных гарадскіх магістратаў быў адноўлены таксама Галоўны магістрат, Мануфактур- і Берг-калегія. Для абмеркавання ў прысутнасці царыцы найважнейшых замежных спраў была створана Канферэнцыя.

Прадаставіўшы надзейным людзям кіраванне ўсімі палітычнымі органамі, Лізавета ўсур'ёз занялася судовымі рэформамі. Акрамя адмены смяротнага пакарання, яна палічыла неабходным адмовіцца таксама і ад кляймення твараў і вырывання ноздраў жанчынам-злачынцам.

Адначасова была прыпынена жахлівая дзейнасць Тайнай канцылярыі. Царыца пайшла на такія меры, калі даведалася, якія жудасныя катаванні для людзей прыдуманы ў засценках дадзенай установы.

Яшчэ больш напружаным было становішча знешняй палітыкі Расіі. Пры Ганне Леапольдаўне ўспыхнуў чарговы ўзброены канфлікт са Швецыяй. Шведскі кароль разлічваў вярнуць сабе землі, што адышлі да Расіі па Ніштацкаму мірнаму дагавору.

Вялікая частка бюджэту Расіі павінна была ісці на гэту вайну. Але Лізавеце ўдалося даволі хутка скончыць са шведскай агрэсіяй і заключыць у горадзе Або (Турку) выгадны мірны дагавор. Пачаткам перамогі стала бітва пры Вільманстрандэ 23 жніўня 1744 г., дзе рускія войскі на чале генерал-фельдмаршала Пятра Лосі разбілі дваццацітысячную шведскую армію.

У выніку чарговай перамогі над шведамі руска-шведская граніца ў Фінляндыі цяпер стала праходзіць па рацэ Кюмене. Расія атрымала дзве правінцыі з двума ўмацаванымі гарадамі і адной крэпасцю.

За ўсімі гэтымі справамі расійская Венера не забывалася і пра забавы. Лізавета Пятроўна была яшчэ даволі маладой жанчынай і пасля гадоў марнення ў галечы імкнулася навярстаць упушчанае.

Ніколі яшчэ ў Расіі не было такіх пышных асамблей і баляў. Царскі двор стаў настолькі еўрапейскім, што яго ўжо параўноўвалі з Версалем, аддаючы перавагу першаму. Імператрыца з'яўлялася пе-рад сваімі падданымі то ў касцюме неапалітанскай рыбачкі, то ў адзенні німфы, то апранутая мужчынам (што, дарэчы, ёй вельмі пасавала). Але за еўрапейскай формай правядзення царскіх забаў стаялі рускія традыцыі, руская культура, на якія Лізавета ў адрозненне ад Пятра i ніколі не рабіла замах.

У 1744 г. Аляксей Разумоўскі вырашыў звазіць жонку на сваю радзіму - у Маларосію. Прычыну ён выбраў самую бязвінную: паглядзець горад княгіні Вольгі і князя Уладзіміра і пакаштаваць галушак. Але асноўнай мэтай, пэўна, было іншае. Бо ў Кіеве да Лізаветы Пятроўны кінулася ў ногі дэлегацыя маларасіян, якія слёзна малілі імператрыцу вярнуць ім іх вольнасць і аднавіць гетманства.

Як аказалася, дачка Пятра вельмі чулліва ставілася да праблем іншых славянскіх народаў на тэрыторыі Расіі. Магчыма, гэта была духоўная спадчына маці? i хаця рашэнне Пятра i пасля здрады Мазепы разагнаць запарожскае казацтва і забараніць гетманства здавалася ёй справядлівым, яна добра разумела, што з-за гэтага цяпер велікаросы маюць магчымасць прыцясняць маларасіян. i яна паабяцала сур'ёзна падумаць аб прашэнні ўкраінцаў. Сапраўды, даволі хутка, у 1750 г., Украіна атрымала гетмана - малодшага брата Аляксея Ра-зумоўскага - Кірылу. Лізавета праверыла яго на адданасць, калі даверыла папярэдне пасаду прэзідэнта Санкт-Пецярбургскай Акадэміі навук. Кірыла Разумоўскі выявіў шэраг непарадкаў і недарэчнасцей у гэтай вышэйшай навучальнай установе і ліквідаваў іх, чым заслужыў давер царыцы.

Але калі паездка Лізаветы ў Кіеў прынесла маларасіянам значнае паляпшэнне іх становішча, Аляксей Разумоўскі прывёз з яе толькі расчараванні. Яго таемнай жонцы настолькі спадабалася ўкраінская кухня, што яна выказала жаданне сама навучыцца гатаваць боршч і галушкі. Стаўшы любімымі стравамі царыцы, яны вельмі сапсавалі яе знешнасць. Усяго за якісьці год Лізавета расплылася і патаўсцела.

Развязаўшыся з найбольш важнымі дзяржаўнымі справамі, Лізавета Пятроўна ўсур'ёз звярнула ўвагу на свайго пляменніка. i жахнулася. Любімым заняткам шаснаццацігадовага юнака, будучага расійскага цара, была... гульня ў салдацікі. Цётка вырашыла паправіць такое становішча неадкладнай жаніцьбай Пятра.

3 усіх прэтэндэнтак найбольш падыходзячай ёй падалася маладзенькая немачка, прынцэса Ангальт-Цэрбская. Яна, на думку Лізаветы, была дастаткова разумнай і прыгожай, каб паўплываць на пляменніка. У 1745 г. нявеста царэвіча Пятра прыехала ў Расію. Ей адразу ўдалося выклікаць да сябе сімпатыю гасударыні, але жаніха яна не зацікавіла. Тым не менш немку ахрысцілі ў праваслаўе, далі ёй імя, якое насіла яе маці (Марта Скаўронская) - Кацярына. Хутка адбылося і вяселле, якое ніяк не паўплывала на адносіны Пятра і Кацярыны.

Але Лізавета ўпарта чакала нараджэння дзіцяці. Яна ўжо зразумела, што з Пятра не атрымаецца цар, і таму хацела на выпадак сваёй смерці пакінуць іншага спадчынніка. Яна стала раздражняльнай, рэзкай, неаднаразова накідвалася на Кацярыну з абвінавачваннямі ў тым, што яна не робіць ніякіх намаганняў спадабацца мужу. Кацярына толькі плакала. Будучы замужам ужо даволі доўгі час, яна заставалася дзяўчынай.

У рэшце рэшт Лізавеце надакучыла барацьба з аморфным, тупым Пятром. i яна вырашыла, што цудоўна зможа абысціся без яго. i вось харошанькай Кацярыне прапанавалі на выбар некалькі маладых дваран. Яе позірк спыніўся на прыгожым Сяргею Салтыкове. Ен і стаў бацькам спадчынніка Паўла.

Цікава, што менавіта ў гэты час адбыліся змяненні і ў асабістым жыцці Лізаветы Пятроўны. Безумоўна, Разумоўскі быў для яе даволі падыходзячым мужам. Ен ніколі не прэтэндаваў на большае, не ўмешваўся ў палітыку, не ганяўся за чынамі. Але гады ішлі, і муж Лізаветы старэў, станавіўся ўсё больш меланхалічным і надакучлівым. Да таго ж ён прыахвоціўся да спіртнога. i Лізавета пакінула яго дзеля дваццацігадовага прыдворнага Івана Шувалава. Не было ні скандалаў, ні сямейных сцэн. Проста сумны муж ціхмяна саступіў перад бліскучым фаварытам. Тым болып што Разумоўскі па-ранейшаму заставаўся ля імператрыцы і жыў у той жа раскошы і павазе.

Як бы там ні было, але для дзяржавы прыбліжэнне Шувалава да імператрыцы было шчаслівым шанцам. Гады адчувальна падзейнічалі не толькі на знешнасць Лізаветы, але і на яе стан здароўя. Дачка Пятра i усё часцей хварэла, энергія пакідала яе. Расіі ж патрэбен быў менавіта энергічны правіцель. Шувалаў паспрыяў таму, што старасць Лізаветы ва ўсіх сэнсах наступіла на некалькі гадоў пазней. Дзякуючы яго таленту дарадчыка, імператрыца зрабіла яшчэ шмат карыснага для сваёй дзяржавы. У першую чаргу гэта былі эканамічныя рэформы. Так, у 1754 г. Лізавета адкрывае ў Пецярбургу Дваранскі пазыковы банк і яго аддзяленне ў Маскве. Банк даваў дваранам недарагі (6 працэнтаў гадавых ад атрыманай сумы) крэдыт пад заклад маёнтка. Гэта мера выратавала не адну сям'ю ад разарэння.

У гэтым жа годзе царыцай ліквідаваны ўнутраныя мытні і адменены ўнутраныя пошліны. На іншаземныя ж тавары пошліны былі павялічаны. Такое рашэнне значна падмацавала дзяржаўную эканоміку і паслужыла інтарэсам расійскіх купцоў, якія ў падзяку за яго падарылі Лізавеце велізарны алмаз.

Адначасова з эканамічнымі рэформамі імператрыца працягвае займацца іншымі немалаважнымі для яе дзяржавы справамі: засяленнем паўночна-прычарнаморскіх зямель, выратаванымі ёю ад туркаў сербамі, асваеннем сібірскіх абшараў, падтрыманнем палітычных адносін з Аўстрыяй і Англіяй супраць Швецыі і Францыі, справамі культуры і асветы. Дарэчы, саюзу Лізаветы і Шувалава Расія абавязана адкрыццём Маскоўскага універсітэта, у праекце стварэння якога ўдзельнічаў М. В. Ламаносаў. Цікава, што пры гэтым універсітэце была арганізавана і друкарня, у якой выпускалася вялікая колькасць кніг і нават першая грамадская газета ў Расіі "Маскоўскія ведамасці".

Шувалаў падаў царыцы таксама ідэю заснавання Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу і гімназіі ў Казані. Ен жа падказаў, што нядрэнна было б заказаць Вальтэру напісаць гістарычную працу пра Пятра i (на жаль, яна атрымалася не вельмі цікавай).

У 1755 г. зноў абвастрылася палітычнае становішча ў Еўропе. Запахла новай вайной, вайной драпежнікаў, кожны з якіх імкнецца адарваць ад тэрыторыі суседа як мага болыны кавалак. Пачалася вайна ў наступным годзе, і Англія (з ёй у Расіі, дарэчы, былі даволі нядрэнныя адносіны) узяла ў саюзнікі Прусію, якая марыла пра тое, каб адрэзаць частку зямель ад Прыбалтыкі, што належала Расіі. 3-за гэтага Лізавета прыняла рашэнне ваяваць супраць Англіі і Прусіі ў саюзніцтве з Францыяй і Аўстрыяй. Імператрыцы ўжо было вельмі цяжка спраўляцца са сваімі абавязкамі. У 1757 г. яна так сур'ёзна захварэла, што ўсе ўжо чакалі яе смерці. 3-за гэтага нават прыпынілі ваенныя дзеянні. Пераемнік Лізаветы Пётр па-дзіцячы схіляўся перад прускім каралём Фрыдрыхам ii, і палкаводцы баяліся, што новы цар пакарае іх за тое, што яны выступаюць супраць яго куміра.

Але Лізавета паправілася. У 1758 г. рускія войскі занялі ўсю Прусію і аб'явілі яе далучанай да Расіі. У наступным годзе Фрыдрых быў ушчэнт разбіты пры Кунерсдорфе. У 1760 г. рускія дайшлі да Берліна і занялі яго. Канчатковая перамога была блізкай. Яна абяцала Расіі новыя землі і новую славу. Але памерла Лізавета, так і не паспеўшы памяняць сваё завяшчанне на карысць маленькага царэвіча Паўла. i новы цар Пётр iii загадаў неадкладна вярнуць войскі ў Расію.

Адно за адным ён ліквідаваў усе пачынанні сваёй цёткі і вельмі хутка ледзь зноў не давёў Расію да крызісу. Але справу Лізаветы своечасова і рашуча ўзяла ў свае рукі Кацярына ii. Яна захавала спадчыннасць вялікай жанчыны, якую шмат крытыкавалі і зайздроснікі, і ворагі, і сябры пры жыцці.


























ГАННА ПАЎЛІНА ЯБЛАНОЎСКАЯ

(1728-1800 гг.)

Мадам дэ Бар

У далёкім Кітаі існуе праклён для злейшых ворагаў: Каб ты жыў у эпоху перамсн!». У эпоху перамен давялося ўступіць Рэчы Паспалітай, а значыць, і Беларусі, якая уваходзіла у склад гэтай дзяржавы, у канцы XVII стагодзя. I доўжылася яна ўсё XVIII стагоддзе. Эканамічны і палігычны крызіс, у якім апынулася краіна, адчувалі літаральна усе. Аднак ставяцца да гэтага па-рознаму. Адны імкнуліся выкарыстаць сітуацыю для ўласнай выгады. Іншыя «плылі па цячэнні». Але былі і тыя, хто рабіў усё магчымае, каб выратаваць Радзіму. Да іх належала адна з самых адукаваных жанчын свайго часу, наша зямлячка Ганна Паўліна Сапега. Гэтая жанчына ад нараджэння належала да самых уплывовых колаў краіны. Яна убачыла свет у 1728 годзе ў сям'і князя Казіміра Сапегі, генерала літоўскай артылерыі, і яго жонкі Караліны Радзівіл. Багацце і знатнасць... Ужо нават толью тэта павінна было б забяспечыць ёй шчаслівае дзяцінства. Аднак у дзесяцігадовым узросце дзяўчынка страціла бацьку, які адышоў у нябыт 30 мая 1738 года. Яшчэ праз два гады яе маці ў другі раз выйшла замуж і зноў за прадстаўника аднаго з найбагацейшых родаў у дзяржаве - наваградскага ваяводу графа Юзафа Аляксандра Ябланоускага. У айчыма Ганны Пауліны аказаліся велізарныя зямелъныя уладанні ва Ўкраіне. Да таго ж яго дзядзька Ян Станіслаў абраў шлюб з французскай графіняй Жаннай дэ Бецюн. Яна даводзілася пляменніцай жонцы караля Рэчы Паспалітай Яна Сабескага, Марыі Казіміры д'Аркьен. І гэта давала Ябланоўскаму магчымасць лічыць сябе родзічам не толькі гэтага караля, але і многіх прадстаўнікоў французскай знаці. Праўда, першы муж Караліны Радзівіл, Казімір Сапега, быў сынам роднай сястры графіні Жанны Марыі дэ Бецюн, а бабуля Караліны наогул з'яўлялася сястрой Яна Сабескага. Так што ганарыцца перад Радзівіламі ды Сапегамі яму не выпадала. Затое нямала было такіх (нават сярод магнатаў), перад якімі ён мог пыхліва пахваляцца сваім паходжаннем.

Неўзабаве пасля шлюбу з Каралінай Ябланоўскаму давялося адстойваць свае маёмасныя інтарэсы у спрэчцы з Сапегамі. А усё з-за таго, што жонка адпісала яму ўсе маёнткі. Прычым не толью тыя, якія належалі непасрэдна ёй, аі маёнткі сваіх дзяцей ад першага шлюбу з Сапегам (у яе, акрамя Ганны Паўліны, былі яшчэ два сыны - Аляксандр Міхал і Міхал Ксаверый). Паводле тэстаменту нябожчыка бацькі большасць сямейных маёнткаў пераходзіла да хлопчыкаў. А маці мела права толькі кіраваць імі да паўналецця дзяцей. Новаспечаная ж Ябланоўская сваім рашэннем фактычна пазбаўляла сыноў ix спадчыны. Сваякі Казіміра Сапегі ўступіліся за пакрыўджаных дзяцей. Мала-памалу ў судовую разборку уцягваліся ўсё новыя асобы. I урэшце рэшт уся Рэч Паспалітая аказалася падзеленай на два лагеры. Адны падтрымлівалі Радзівілаў, другія — Сапегаў. На чале апошніх паўстау стрыечны дзядзька Ганны Паўліны, каад'ютар віленскі Юзаф Сапега. Супрацьстаянне цягнулася амаль два гады і скончылася ў снежні 1741 года. Судовым чыноўнікам коштам вялікіх намаганняў удалося згладзіць канфликт і ўнармаваць стасуню паміж варагуючымі. Маці давялося трохі саступіць, але частка нерухомай маёмасці малалетніх Сапегаў так і засталася ва ўладанні Ябланоўскага. Мір паміж Сапегамі і Радзівіламі выглядаў вельмі нетрывала. I атмасфера ў сям'і Караліны і Ябланоўскага была нейкай насцярожанай. Неўзабаве Ябланоўскі вырашыў, што яго жонцы трэба адпачыць і супакоіць крыху свае нервы. I ён забраў Караліну ў замежны ваяж. Падарожжа зацягнулася. Дзеці надоўга засталіся адны ў замку айчыма пад наглядам слуг, але без матчынай цеплыні і пяшчоты.

Караліна пасля паездкі павесялелаі1 пасвяжэла. Ёй так спадабалася падарожнічаць, што ў далейшым яна амаль заўсёды суправаджала мужа ў яго вандроўках. Асабліва палюбілася сужэнцам Францыя. Юзаф Аляксандр наогул ставіўся да гэтай краіны ледзь не як да сваей другой радзімы.

У маладосці Ябланоускі аказаўся ўцягнуты у палітычную інтрыгу, звязаную з барацьбой за карону пасля смерці Аўгуста II Моцнага двух прэтэндэнтаў, польскага шляхціца Станіслава Ляшчынскага і саксонскага курфюрста Фрыдрыха Аўгуста. Апынуўшыся у лагеры Ляшчынскага, Юзаф Аляхсандр мусіў падзяліць з тым, каму прынёс клятву васальнай вернасці, і горыч паражэння, і вымушаную эмиграцыю. Ляшчынскі знайшоў прытулак у Францыі, дзе яго дачка Марыя выйшла замуж за дафіна. Там жа атабарыўся і Ябланоўскі. Некаторы час ён служыў у французскай арміі і ваяваў пад яе сцягам, затым вывучаў у Парыжы астраномію і матэматыку. Меў нават намер ажаніцца з герцагіняй дэ Бульён і назаўжды застацца на французскай зямлі. Але Ляшчынскі, пабачыўшы, як яго верны васал сумуе па радзіме, раіў яму вярнуцца і прысягнуць каралю-пераможцы. Юзаф Аляксандр са сціснутым сэрцам згадзіўся пакінуць свайго гаспадара. Тым не менш ён не перапыняў сувязей з Ляшчынскім і часта выступаў у якасці пасрэдніка паміж Парыжам і Варшавай. Безумоўна, пры французскім двары, дзе правіла баль Марыя Ляшчынская, што стала неўзабаве каралевай, Ябланоўскі заўсёды быў жаданым госцем. Як, дарэчы, і пры іншых еўрапейскіх манаршых дварах, якім гэты энергічны паляк час ад часу аказваў дыпламатычныя паслугі. У1743 годзе, напрыклад, імператар Карл VII надаў Ябланоўскаму тытул князя Свяшчэннай Рымскай імперыі, а нейбургскі курфюрст у наступным годзе ўручыў яму ордэн Святога Губэрта. Ці трэба здзіўляцца, што жонцы яго значна больш падабалася бавіць час за мяжой, чым на радзіме.

Між тым падчас раз'ездаў айчыма і маці Ганна Паўліна, якая ледзь увайшла ў падлеткавы ўзрост, заставалася гаспадыняй у іх маёнтках. Фактычна яна замяніла маці сваім малодшым братам. Тыя ж ахвотна прызнавалі сваю сур'ёзную і разважлівую сястру за галоуную у доме і слухаліся яе ва ўсім. Потым, калі родзічы бацькі згодна з дамоўленасцю забралі братоў, каб даць ім адукацыю, якая б адпавядала маладым князям, Ганна Паўліна перанесла сваю любоў на маленькую сястрычку Тэафілю, якая нарадзілася ў яе маці і айчыма.

Але клопат пра дзяцей — гэта была толькі малая частка абавязкаў Ганны Паўлшы з тых, якія яна добраахвотна ўсклала на свае плечы. Нават нам, сённяшнім, можа падацца па меншай меры дзіўнай такая сітуацыя, калі дзяўчынцы-падлетку цалкам давяраецца вядзенне усіх спраў у абшырных магнацкіх уладаннях. I тым не менш гэта факт, аб якім красамоўна сведчыць перапіска Ганны Паўліны з айчымам. Яны вялі яе на працягу некалькіх гадоў, дасылаючы лісты адно аднаму. Лісты Ганны Паўліны, напісаныя акруглым дзіцячым почыркам, маюць зусім не дзіцячы змест. Бо ўяўляюць сабою своеасаблівыя справаздачы пра тое, як ідуць гаспадарчыя справы ў розных маёнтках, якім быў ураджай, як сяляне спраўляюцца з павіннасцямі, як кіруюць аканомы. 3 тэксту карэспандэнцыі зразумела, што юная падчарка атрымала ад айчыма ўсе правы распараджацца дзейнасцю аканомаў, якія мусілі па тых пытаннях, што патрабавалі адабрэння гаспадароу, звяртацца да Ганны Паўліны.

Аб чым жа сведчыць усё гэта? Па-першае, безумоўна, аб рэдкім аналітычным складзе розуму і здольнасці да кіравання, якія дзіўна праявіліся у Ганны Пауліны ў такім юным узросце. А па-другое, аб надзвычай прагрэсіўным свстапоглядзе Юзафа Аляксандра, які, заўважыўшы пэўныя таленты ў падчаркі, даў ёй шырокую магчымасць развщь іх, не пабаяўшыся прадаставіць для практычнага эксперыменту свае ўласныя ўладанні. Каб зразумець у познай меры, якім смелым быу учынак Ябланоўскага, варта зрабіць своеасаблівае адступленне і расказаць, як у агульных рысах выглядала жаночае становішча ў Рэчы Паспалітай ў другой чвэрці XVII стагоддзя. Пераважная большасць дзяўчат заставалася на ўсё жыццё непісьменнай. На якую-небудзь адукацыю маглі разлічваць толькі шляхцянкі. Але і яны не заўсёды атрымлівалі нават самыя неабходныя веды, бо навучанне каштавала грошай, і даволі вялікіх, а шляхта Рэчы Паспалітай была вельмі разнастайнай у маёмасным плане. Сустракаліся нават такія шляхціцы, якія, не маючы ніводнага селяніна, ніводнага слугі, самі аралі зямлю на маленькім прысядзібным надзеле. Безумоўна, такая бедная шляхта не тое, што дачку, нават сына навучыць грамаце не знаходзіла сродкаў. Багатыя ж шляхетныя сем`і маглі выбіраць для сваіх дзяучатак манастырскае (калі панна была каталічкай) альбо хатняе выхаванне. Манахіні звычайна бралі на навучанне не больш шасці-сямі паненак у адзін кляштар. На тэрыторыі Рэчы Паспалітай дзейнічалі сестры бенедыктынкі і бернардзінкі, брыгіткі, дамініканкі і кармелиткі. Яны традыцыйна вучылі выхаванак чытаць, пісаць, лічыць, а таксама разумець Свяшчэннае Пісанне. Больш прагрэсіўны погляд на жаночую адукацыю быў у сясцёр сакраментак і візітак, якія прыйшлі на землі Польшчы і Вялікагага Княства Літоўскага з Францыі. Утрымліваючы сваіх выхаванак у спецыяльных пансіенах, манахіні вучылі іх, акрамя ўсяго іншага, палітыцы, французскай мове, спевам, танцам, маляванню, а таксама шыццю і вышыванню. І гэтых навук, лічылася, цалкам дастаткова для высакароднай дзяўчыны. Тыя ж, хто хацеў для сваіх дачок звузіць (што здаралася часцей) альбо пашырыць (такія выпадкі былі адзінкавымі па краіне) кола прадметаў, запрашалі патрэбных настаўнікаў на дом. Ябланоўскі, як гэта бачна па ўсім, вучыў падчарку дома, знайшоўшы для яе ў першую чаргу настаўнікаў матэматыкі, фізікі, хіміі, біялогіі, геаграфіі і эканамічных навук— тых прадметаў, якія ўвогуле не прынята было выкладаць паненкам, чый розум, паводле меркавання еўрапейскіх тэосафаў, быў прызнаны менш дасканалым, чым мужчынскі. Вынікі такога навучання настолькі ўражвалі, што айчым не пабаяўся неўзабаве цалкам даверыць таленавггай Ганне Паўліне вядзенне сваей гаспадаркі.

Але нягледзячы на ўсе поспехі юнай князёўны Сапегі ў галіне практычнай эканоміі, яе лёс мусіў урэшце рэшт скласціся гэтаксама, як лёс соцень іншых шляхцянак: замужжа, дзеці, касцёл ды дазволеныя свецкія забавы. I як толькі Ганне Паўліне споўнілася васемнаццаць, зноў нагадалі пра сябе Сапегі, якіх раптам ахапіла сваяцкая руплівасць. Яны актыўна распачалі пошукі кандыдата на ролю мужа. I былі такімі настойлівымі, што Ганна Паўліна і сапраўды паспяшалася выйсці замуж, але зусім нс за аднаго з тых, каго рэкамендавалі ёй сваякі нябожчыка бацькі, а за кандыдата, якога прапанаваў айчым. У дзённіку, што вяла князеўна, яна коратка і трапна тлумачыць прычыну свайго выбару: «Збрыдзеў дом Сапегаў са сваімі хітрыкамі і сваёю злоснасцю». Абранцам Ганны Паўліны стаў удовы палкоўник Ян Каэтан Ябланоўскі - кузэн яе айчыма, сын Яна Станіслава Ябланоўскага і Жанны дэ Бецюн. Вяселле адбылося у кастрычшку 1750 года. Амаль адразу пасля гэтага сужэнцы накіраваліся ў доўгі ваяж па Еўропе, падчас якога маладая жонка была прадстаўлена пры многіх еўрапейскіх дварах, у тым лику і ў Версалі. Ганна Паўліна са здзіўленнем для сябе адзначыла, што яе муж карыстаецца за мяжой значна большай павагай і вядомасцю, чым дома. Ён быў іспанскім грандам і кавалерам ордэна Залатога Руна, меў шэраг французскіх узнагарод. Атрымаў ад іператара Карла VII тытул князя Свяшчэннай Рымскай імперыі, які, праўда, на радзіме доўга не пацвярждал і (прызналі толькі ў 1773 годзе, праз сем гадоў пасля смерці Яна Каэтана). Аднак настойліва іменаваўся «князем на Астрозе» і лічыу сябе роўняй каралям. Але бляск узнагарод, гучныя тытулы і натоўпы лісліўцаў вакол Яна Каэтана не змаглі схаваць ад вачэй яго маладой жонкі ісціны: Ябланоўскі зусім не той чалавек, якім бачыўся ёй да замужжа. Не смелы, а амбіцыйны, не горды, а ганарлівы, меў павярхоўныя веды, але дасканала неведаў нічога. Ганна Паўліна пачала ставіцца да мужа з паблажлівасцю і лёгкім скепсісам. Асабліва калі пабачыла, у якім становішчы знаходзяцца яго (а зараз фактычна яе) маёнткі. Гзтак склалася, што Ян Каэтан адпісаў жонцы па шлюбным пагадненні 150 тысяч злотых. Але з-за таго, што не меў такіх вялікіх сродкаў наяунымі грашыма, дзеля іх забеспячэння перадаў Ганне Пауліне маёнткі ў ваяводствах Любельскім і Рускім. I вось пасля вяртання з замежнага турнэ Ганна Паўліна высветліла, што тая нерухомая маёмасць знаходзіцца ў вельмі занядбаным стане. Усе маёнткі абцяжараны даўгамі, частка закладзена, а бровары у прадмесцях Львова мясцовая адміністрацыя нават вызваліла ад падаткаў з-за таго, што яны былі амаль цалкам «знішчаны агнсм і вадою». Новая гаспадыня спачатку вырашыла, што гэткае становішча выклікана бясконцымі раз'ездамі мужа і неахайнасцю аканомаў. Але потым са здзіўленнем даведалася, што назірае вынік абыякавасці мужа, які не здолеў прывесці маёнткі ў парадак пасля крывавых падзей трыццатых гадоў. Тыя часы атрымалі назву «бескаралеўя». Караля ў краіне фактычна не было, аб кароне Рэчы Паспалітай спрачаліся Ляшчынскі і Фрыдрых Аўгуст, а іхнія првхільнікі ў крайне і па-за яе межамі ўсяляк дэманстравалі адны перад аднымі сваю баявую моц. Вынікамі гэтага сталі спаленыя маёнткі, разрабаваная маёмасць, загікуўшыя сяляне.

Аднак з тых часоў прайшло больш за дзесяць гадоў. Магнаты, што пацярпелі ад дзеянняў палітычных саперникаў, знўу адбудаваліся і зажылі ў дастатку. I толькі ганарысты муж Ганны Паўліны не здолеў нават за такі працяглы час аднавіць сваю гаспадарку. Зрэшты, Ян Каэтан растлумачыў жонцы, што зусім не цікавіцца «капаннем зямлі» і не збіраецца мяняць свой лад жыцця. Будзе, як і раней, бавіць час у падарожжах і разгульным жыцці. I не адступіўся ад сваіх слоў. Праўда, у верасні 1754 года Ян Каэтан стаў ваяводам брацлаўскім, што наблізіла яго да двара (у далейшым ён нават заяўляў пра свае жаданне атрымаць пасаду падканцлера кароннага). Але ахвоты падоўгу гасцяваць у замежных манархаў ды цягі «калекцыяніраваць» тамашнія чыны, узнагароды і тытулы гэта у яго не адбіла. Ужо ў 1756 годзе ён атрымаў патэнт аўстрыйскага фельдмаршала і ордэн Белага Арла. А тым часам Ганна Паулша узялася за нядзячную I цяжкую працу- аднауленне маёишвай гаспадарю. Вось дзе карыснымі аказаліся тыя навыкі і веды, якія набыла яна да замужжа. Мала-памалу пані Ябланоўская выплачвала пазыкі, выкупала закладзеныя маёнткі і працягвала на практыцы вывучаць законы эканоміі, праводзячы эксперыменты. 3 мужам сустракалася зрэдку, прычым звычайна выпадкова. I гэта дало магчымасць таму-сяму сцвярджаць, быццам Ябланоўскія развяліся. Безумоўна, Ганна Паўліна магла б знайсці довады для таго, каб папа рымскі дазволіў ей афіцыйна пакінуць мужа. Але яна не бачыла ў гэтым неабходнасці. Верагодна, па ўзаемнай дамоўленасці кожны жыў так, як жадаў і не перашкаджаў іншаму.

Апошні раз Ябланоўская пабачылася з мужам у 1764 годзе у Астрогу, дзе Ян Каэтан памёр на яе руках. Трыццацішасцігадовая бяздзетная ўдава стала адзінай і паўнапраўнай гаспадыняй адзінаццаці мястэчак, ста сямі вёсак, дваццаці чатырох фальваркаў. І гэта быў вельмі неспакойны ў палітычным сэнсе час. Кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, стаўленшк і былы каханак расійскай іператрыцы Кацярыны II, цалкам падпаўшы пад яе ўплыў, выступаў правадніком усіх яе ідэй. I ва ўласнай краіне паводзіў сябе, на думку болышасці сваіх шляхетных падданых, не як кароль, а як здрадник. Абараняючы шляхетныя вольнасці і прывілеі каталіцкай царквы, польскае дваранства, да якога далучыўся і шэраг беларускіх і ўкраінскіх магнатау-католікаў, у 1768 годзе ў мястэчку Бар на Падоллі заснавала канфедэрацыю - узброены палітычны саюз. Жаданнем усіх членаў Барскай канфедэрацыі было вызваленне краіны ад уплыву расійскага царызму. Але наконт таго, якім спосабам гэта трэба рабіць, погляды разыходзіліся. Адны лічылі, што трэба акружыць караля вернымі дарадчыкамі з кола патрыётаў Рэчы Паспалітай. Іншыя схіляліся да думкі, што дзяржаве патрэбны больш ініцыятыўны і менш залежны ад меркаванняў суседзяў манарх, яны патрабавалі пазбавіць Станіслава Аўгуста кароны.

Менавіта да апошніх і далучылася Ганна Паўліна. Сярод канфедэратаў яна сустрэла многа землякоў, знаёмых і нават сваякоў, прычым такіх, якія мелі ў гэтым лагеры немалы аўгарытэт. Так, напрыклад, камандуючым войскамі (рэгіментажам) быў прызначаны яе стрыечны Юзаф Сапега, які, дарэчы, стаў паволі лесу мужам любімай малодшай сястры Ябланоускай -Тэафілі. Найбольш багаты і санавіты з канфедэратаў-ліцвінаў, князь Караль Станіслаў Радзівіл (Пане Каханку) таксама з'яўляўся яе стрыечным братам. Нечакана для ўсіх у шэрагах канфедэратаў аказалася нямала жанчын. Частка з іх суправаджала свіх мужоў (як Тэафіля), іншыя падтрымлівалі барацьбітаў фінансава, дасылалі лекі і корпію. А вось Ганна Паўліна не толькі ахвяравала грошы, але і сама прыняла актыўны ўдзел у дзейнасці канфедэрацыі. Узяла на сябе вялікую і вельмі адказную працу - пошук тых, хто можа дапамагчы фінансава ці ў якой-небудзь іншай форме. А таксама наладзіла ліставанне з гэтымі асобамі. Больш таго, менавіта яна, жанчына, пачала навучаць паплечнікау-мужчын, што пры фарміраванні атрадаў сялян трэба набіраць не неабстраляных юнакоў, а людзей, якія умеюць карыстацца як халоднай, так і агнястрэльнай зброяй, хто мае вайсковы вопыт. Між іншым, сама накіравала ў Бар шэсцьдзесят узброеных і экіпіраваных салдат. Мала-памалу Ябланоўская дзякуючы сваей разважлівасці, цвярозаму розуму, веданню законаў грамадскага развіцця, навыкам арганізатара і апантанасці ў дасягненні пастауленай мэты - выратавання радзімы шляхам пазбаўлення Станіслава Аўгуста Панятоўскага каралеўскага трона -стала адной з тых, хто непасрэдна ўдзельнічаў у распрацоўцы планаў канфедэрацыі.

За мяжой яе называлі «Мадам дэ Бар» - пані Барскай канфедэрацыі. Яна лічылася ледзь не сімвалам гэтага саюза. Ад яе парад не адмауляліся, а часам нават і самі іх шукалі кіраўнікі канфедэратаў, сярод якіх былі Вацлаў Серакоўскі, Ян Чарнецкі, Іахім Патоцкі. Менавіта да яе прыбыў у Бар сакрэтны французскі эмісар Талье. Толькі ей падказваў біскуп Адам Красінскі, да каго можна звяртацца ў пошуках фінансавых сродкаў, а да каго — нельга. Прычым калі Ябланоўская спачатку ажыццяўляла сваю дзейнасць у наваколлях Львова, то з 1769 года перанесла яе на Ўсходняе Падляшша, Мазовію і частку Вялікага Княства Літоўскага. Адначасова з пошукамі грошай Ганна Паўліна займалася зборам звестак, неабходных для канфедэратаў. Такім чынам, выконвала ролю своеасаблівага сакрэтнага агента. Здабытымі ёю дадзенымі карысталіся ў першую чаргу кашталян брэсцкі Матушэвіч і Ян Клеменс Браніцкі.

У 1769 годзе Ябланоўская накіравалася ў якасцi пасла канфедэратаў у замежны ваяж. Наведала Венецыю, Рым, Неапаль, Парыж, Амстэрдам. Усюды шукала падтрымку таварышам па зброі. Але далёка не заужды дыпламатычная дзейнасць аказвалася паспяховай. Расчаравала і да глыбіні душы ураззіла Ганну Паўліну, напрыклад, сустрэча з аўстрыйскай іператрыцай Марыяй Тэрэзай, ад якой пачула толькі пустыя, фармальныя словы спачування Польшчы. А вось наведванне Англіі ў красавіку-чэрвені 1771 года выклікала зусім іншыя пачуцці. У лісце, які Ябланоўская накіравала айчыму, яна з захапленнем шпісала:«Англія пра нашу вольнасць спявае. Палякі ў іх у найвышэйшым гонары». Між тым становішча на радзіме значна пагоршылася. Канфедэраты выигралі некалькі бітваў з расійскімі і каралеўскімі войскамі, але пацярпелі таксам і шмат паражэнняў. Адно з самых моцых адбылося на беларускай зямлі. Каля вёскі Сталовічы ля Баранавіч расійскае войска на чале з Суворавым 12 верасня 1771 года разбіла атрад гетмана вялікага літоўскага Міхала Казіміра Агінскага.

Ганна Паўліна вярнулася у Рэч Паспалітую якраз у той час, калі расійскія войскі ўсё больш і больш пачалі панаваць у тэатры ваенных дзеянняў. Многія канфедэраты загінулі ў баях, нямала іх трапіла ў палон. Хтосьці перабег у лагер караля. Іншыя вымушаны былі пакінуць радзіму. У эміграцыі ў Францыі апынулася і сястра Ганны Пауліны Тэафіля з мужам. Яны доўга жылі там у пастаяннай нястачы, і часта адзінай матэрыяльнай падтрымкай для іх аказваліся грошы, якія рэгулярна дасылала ім Ябланоўская. Урэшце рэшт з Барскай канфедэрацыяй было скончана. А потым адбылася сумнавядомая гістарычная падзея. Па прапанове прускага караля Фрыдрыха II 5 жніўня 1772 года ў Санкт-Пецярбургу была падпісана канвенцыя аб падзеле Рэчы Паспалітай паміж Прусіяй, Расіяй і Аустрыяй. Прусы атрымалі паўночна-заходнюю частку Польшчы, Аўстрыя — пауднёвую частку Польшчы і частку Заходняй Украіны са Львовам, Расія - Інфлянты, усё Мсціслаўскае, Магілёўскае, амаль усё Віцебскае ваяводствы і ўсходнюю частку Рэчыцкага павета. Ябланоўская была уражана, але трагедыя радзімы не прымусіла яе бязвольна апусціць рукі. Вясной 1773 года Ганна Паўліна арганізоўвала зрывы мясцовых сеймікаў, на якіх павінны былі выбіраць дэпутатаў на раздзяляльны вольны (усеагульны) сейм. Выказвала вялікую зацікауленасць палітычнымі саюзамі, якія узнікалі як у Рэчы Паспалітай, так і за яе межамі. Вяла неверагоднае па колькасці пісьмаў ліставанне з палітычнымі дзеячамі. Прычым фінансавала паштовых кур'ераў, асабліа тых, хто дастаўляу яе лісты да адрасатаў, якія знаходзіліся за мяжой.

Зрэшты, займаючыся усур'ёз справамі палітыкі, Ганна Паўліна не забывала клапаціцца і пра свае маёнткі. Таму нават у самыя цяжкія гады яны прыносілі ёй пастаянны прыбытак. Шмат паездзіўшы па Еўропе і атрымаўшы магчымасць няхай не мэтанакіравана, а між іншым, усё ж пабачыць стан сельскай гаспадаркі ў розных краінах, Ябланоўская ужо добра разумела: раб, не зацикаўлены у выніках сваей працы, гаспадару асаблівага багацця не прынясе. Зрабіць сваіх сялян вольнымі, пазбавіўшы прыгону, яна не магла, бо гэта не дазвалялася паводле законаў Рэчы Паспалітай (права адпускаць сваіх сялян на волю пан атрымаў толькі пасля прыняцця 3 мая 1791 года Кансцітуцыі Рэчы Паспалітай, ды і яно хутка было адменена разам з гэтай самай Канстытуцыяй. Але Ганна Паўліна рашылася на такое прагрэсіўнае новаўвядзенне, як зацвярджэнне за сваімі сялянамі права карыстацца зямельнымі надзеламі ў форме пяцідзесяцігадовай арэнды. Ператварыўшыся ў арандатараў, прыгонныя сяляне мусілі аддаваць гаспадыне пэўны, агавораны ў дамове, працэнт ад усяго вырашчанага на ей. Тамуі ім, і ёй было выгадна, каб ураджай быў багаты.

Будучы чалавекам асцярожным і неэкзальтаваным па натуры, Ганна Паўліна не адмовілася цалкам ад паншчыны, як зрабіў гэта, напрыклад, яе зямляк, таксама эканаміст-рэфарматар, канцлер Вялікага Княства Літоўскага Іахім Літавор Храптовіч. Але Ябланоўская абмежавала час, які сяляне мусілі праводзць на яе ўласных лугах і палях, а таксама звузіла кола павіннасцей прыгонных. Нават гэтыя, названыя даследчыкамі пазнейшых часоу «палавщчатымі», рэформы Ганны Паўліны прывялі да выдатных выніаў. Сяляне сталі працаваць ахвотней. Прыбытак гаспадыні значна ўзрос. Каб дапамагчы сялянам-арандатарам, а таксама сваім аканомам правільна арганізаваць работу, Ганна Паўліна вырашыла падзяліцца з імі сваімі эканамічнымі ведамі. I яна ўзялася за пяро. Першай працай, напісанай Ябланоўскай, стала «Кніга для аканома фальварка Скамароўскага», якую пазней, у 1777 годзе, яна выдала ў перакладзе на нямецкую мову ў Гданьску. Пасля з'явіўся яб`ёмісты шматтомны эканамічны трактат «Усеагульныя пастановы для кіраўнікоў маіх маёнткаў». Гэты твор, вынік плённай працы не аднаго года, аўтарка выдавала асобнымі часткамі на працягу 1783-1785 гадоў у ва ўласнай друкарні ў маёнтку Сямячыцы на Брэстчыне. У трактаце ў папулярнай форме выкладаўся ўвесь практычны вопыт гаспадарання «пані на Сямяцічах і Коцку». Пералічваючы свае новаўвядзенні, Ганна Паўліна падрабязна тлумачыць, навошта яны зроблены. Апісываючы арганізацыю двара і канцылярыі, гаспадыня указвае на абавязкі розных кіраўнікоў, пералічвае павіннасці розных працаўникоў ва ўладаннях і дае ім разнастайныя карысныя парады. Асобныя часткі прысвечаны арганізацыі працы на палях, сяўбе, жніву, кіраўніцтву лясной гаспадаркай, бортніцтву, рыбалоўству і паляванню. У сваіх кнігах аўтарка катэгарычна выступае супраць жорсткіх мер пакарання сялян, асуджае хабарніцтва аканомаў, абараняе інтарэсы удоў, сірот і старых.

Эканамічная праца Ябланоўскай выклікала вялікую цікавасць у краіне. Вельмі хутка яе перадрукавалі ў Варшаве, і шырокія колы даведаліся пра новую іпастась «Мадам дэ Бар». Зрэшты, пра рэформы Ганны Паўліны спрачаліся. Адны землеўладальнікі хвалілі яе розум і смеласць (сярод іх - паэт Ігнацый Красінскі, які славіў дзейнасць рэфарматара у вершах). Іншыя выказвалі сумненні наконт таго, што «пані на Сямяцічах і Коцку» доўга ўдасца трымацца на хвалі поспеху, змрочна прарочачы, што «распешчаныя хлопы» Ябланоўскай урэшце рэшт пачнуць занадта многа патрабаваць ад сваей гаспадыні, і справа скончыцца бунтам. Аднак Ганна Паўліна не баялася гэтага. Яна адчувала, што яе падданыя любяць яе. Маючы клопат пра паляпшэнне іх побыту такі ж моцны, як і клопат пра уласны прыбытак, Ябланоўская у сваіх вёсках і мястэчках будавала млыны, вінакурні, невялкія ткацкія фабрыкі і фабрыкі па вытворчасці фаянсу і фарфору. Пабудавала дом акушэрак (раддом) для сялянак. Адкрыла акушэрскую школу пры ім. Заснавала і матэрыяльна падтрымлівала некалькі пачатковых школ. Для самотных састарэлых сялян пабудавала багадзельню. I ўсе гэтыя дабрачынныя ўстановы ўтрымліваліся за яе кошт. Адначасова Ябланоўская дапамагала матэрыяльна многім былым паплечнікам-канфедэратам з тых, хто не меў у эміграцыі сродкаў на існаванне.

У гэтыя ж гады Ганна Паўлліа пачала нарэшце ажыццяўляць мару, якая ўзнікла яшчэ у дзяцінстве пад уплывам айчыма - збіраць манеты і медалі. Але галоўным захапленнем яе быў уласны мінералагічны музей. Гэтае захапленне падзяляў з Ябланоўскай яшчэ адзін член яе сям'і - пляменнік Аляксандр Антоній, сын Тэафілі. Ён быў аддадзены пад апеку Ганны Паўліны бацькамі, якія мусілі надоўга з'ехаць у эміграцыю. Не маючы ўласных дзяцей, княгіня перанесла на хлопчыка ўсе свае нерэалізаваныя мацярынскія пачуцці. Аляксандр Антоній аказаўся здольным вучнем, дастойным пераемнікам інтарэсаў цёткі-выхавальніцы. У далейшым ён атрымаў шырокую вядомасць як натураліст, хімік, падарожнік. Стаў актыўным членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі; напісаў шэраг навуковых прац і найцікавейшую кнігу аб сваім падарожжы па Далмацыі.

Апошні ўсплёск палігычнай актыўнасці «Мадам дэ Бар» прыйшоўся на 1794 год, калі на землях Рэчы Паспалітай успыхнула паўстанне Тадэвуша Касцюшкі, прычынай якога паслужыу другі падзел Рэчы Паспалітай паміж Прусіяй і Расіяй. Ябланоўская падтрымала паўстанцаў. Прычым не толькі словамі ды заклікамі, але і тым, што аказалася больш важным: матэрыяльнымі сродкамі. Яна давала грошы на зброю і экіпіроўку, дапамагала параненым, забяспечвала атрады харчаваннем і леками, бялізнай. Пасля таго, як паўстанне было падаўлена сумеснымі намаганнямі Расіі, Прусіі і Аустрыі, а Станіслаў Аўгуст Панятоўскі адмовіўся ад кароны, Ганна Паўліна перабралася у свае заходнееўрапейскія маёнткі. Верагодна, яна апасалася таго, што расійскія ўлады не даруюць ей дапамогі паўстанцам. Львоўшчына і прылеглыя тэрыторыі па ўмовах трэцяга падзела Рэчы Паспалітай, які адбыўся У 1795 годзе, неўзабаве пасля падаўлення паўстання Тадэвуша Касцюшкі адышлі да Аўстрыі. Тут Я6ланоўская пачала цесна супрацоўнічаць з Цэнтральнай Грамадой - арганізацыяй, якая Ў 1796 - 1797 гадах ставіла сваёй мэтай падрыхтоўку новага паўстання. Ганна Паўліна рэгулярна давала на гэтую святую (як яна лічыла) справу грошы.

У1800 годзе яна памерла ў Астрогу ва ўзросце сямідзесяцідвухгадоў. Палітычныя акалічнасі перашкодзілі развіццю сацыяльна-эканамічных рэформ, якія праводзіла Ябланоўская у сваіх уладаннях. Толькі ў XX стагоддзі польскія эканамісты, якім пасля жорсткіх войн і эканамчных узрушэнняў давялося узнімаць сваю радзіму з руін, звярнуліся да багаццяў эканамічнага вопыту «Мадам дэ Бар» і выкарысталі з яго тое, што з цягам часу не страціла актуальнасці. Найбагацейшая ж бібліятэка ды велизарная калекцыя манет і медалёў, якія сабрала ў сваей рэзідэнцыі Ябланоўская, разышліся па свеце. А экспанаты мінералагічнага музея, які на той час быў адным з найлепшых у Еўропе, апынуліся ў Пецярбургу.


ЭМІЛЯ ПЛЯТЭР

(1806-1831 гг.)

Беларуская Жанна д`Арк

- Глядзі, дачка, глядзі і запамінай. Гэта - Імператар Напалеон Банапарт. Гэта - наш збавіцель! - мужчына высока ўзымае над натоўпам шасцігадовае дзіця, блакітна-вокага кучаравага анёлка. Дзяўчынка ва ўсе вочы сочыць за тым, як нізенькі поўны пан у шырокім вайсковым капялюшы дакранаецца далонямі да чырвонай цэглы касцёла Святой Ганны. На імгненне ёй падаецца, што імператар заўважыу яе і лагодна усміхнуўся. Але гэта не так. Напалеон, кінуўшы погляд высока над галовамі віленцаў, якія вітаюць яго, проста марыць: «О, каб можна было б пакласці на далонь гэты разны філігранны храм, асцярожна перанесці яго ў Парыж і паставіць на плошчы Зоркі!..». Тыя, што лічаць сябе прыгнечанымі, вельмі часта ўскладаюць свае спадзяванні аб свабодзе на чужаземных герояў. І горка расчароўваюцца потым. У 1812 годзе армія Напалеона прыйшла на землі былой Рэчы Паспалітай, дзяржавы, што ў выніку трох тэрытарыяльных падзелаў, якія утварылі з ею правіцелі суседніх краін, Расіі, Аўстрыі і Прусіі, знікла з карты Еўропы. Насельніцтва меркавала, што французскі манарх верне ім іх радзіму, зноў зрабіўшы яе магутнай і незалежнай. Але Банапарт толькі павабіў палякаў і ліцвінаў зданню свабоды, не здзейсніўшы нічога з таго, на што яны разлічвалі.І зусім не з-за хуткага разгрому яго арміі расійскімі войсками а з-за таго, што і яму таксама была нявыгадна абшырная і магутная дзяржава ў цэнтры Еўропы.

I тады народ зразумеў, што у сваіх бедах ён можа разлічваць толькі на сыноў сваей Айчыны, тых, у чыіх венах цячэ польская ды лщвінская кроў. Ці гэта проста супадзенне, але у шэрагах герояў вызваленчага паустання 1830-1831 гадоў аказалася тая самая дзяўчынка, якая з заміраннем сэрца ўглядалася ў твар Напалеона ля віленскага касцёла Святой Ганны. Яе імя было Эміля Плятэр. Адзіная дачка збяднелага прадстаўніка ліцвінскага графскага роду Францішка Ксаверыя Плятэра ў дзевяцігадовым узросце страціла магчымасць знаходзіцца побач з ім. Францішак Ксаверыя, адносіны якога з маці Эміліі, Ганнай Моль, сапсаваліся яшчэ да нараджэння дзяўчынкі, падаў на развод. Раз'ехаушыся, былыя сужэнцы заняліся кожны ўладкаваннем свайго асабістага жыцця. Эміля аказалася непатрэбнай абоім. Выхаваннем дзяўчынкі па чарзе займаліся цётка Ізабэла Зыберк-Плятэр, якая жыла ў маёнтку Ліксна на Віцебшчыне, і дзядзька Дыянізій Моль, уладальнік маёнткаў Падгур'е і Літоўнікі, таксама ў Віцебскай губерніі. Іншы раз сюды прыязджала пагасцяваць і маці Эмілі, але ніколі не з'яўляўся бацька. Цётка і дзядзька узялі на сябе клопат аб маленькай беднай сваячніцы, наняўшы ёй добрасумленных настаўнікаў. Апошніх, дарэчы, дзяўчынка вельмі хутка пачала здзіляць сваей працавітасцю і здольнасцямі. Настаўнік дакладных навук з замілаваннем расказваў паўсюль пра тое, які жывы розум у яго вучаніцы, паказваў калегам цікавыя спробы матэматычных доследаў, зробленыя Эміліяй. Настаўнік музыкі нахвальваў юную Плятэр за яе поспехі ў ігры на фартэп`яна. А яшчэ Эмілія добра малявала і пісала цудоўныя вершы.

Калісьці апантаны Джардана Бруна выказаўся: «Навука - ёсць найлепшы шлях да таго, каб зрабіць чалавечы дух гераічным». Імкненні да гераічнага выхавалі ў сэрцы Эміліі урокі яе першых хатніх настаўшкаў. Усе яны былі з асяроддзя дробнай беларускай шляхты, якая пасля трох падзелаў Рэчы Паспалітай аказалася самым пакрыўджаным пасля сялянства класам у гэтым краі. Ці дзіўна, што настаунік гісторыі падчас заняткаў не-не дый праводзіў паралель паміж былымі гераічнымі дзеяннямі продкау і ганьбай іх нашчадкаў, якія дапусцілі развал некалі вялікай дзяржавы? Што выкладчык літаратуры значна больш увагі надаваў навінкам польскамоўнай патрыятычнай паэзіі і прозы, чым антычным аутарам? Акрамя настаўнікаў-шляхціцаў у Эміліі былі яшчэ слугі з сялянскага асяроддзя. Яны зусім не саромеліся дзяучынкі-нахлебніцы і ў яе прысутнасці дзяліліся адзін з адным самым набалелым. Распавядалі пра тое, як рускі цар Аляксандр I, які паабяцаў адпусціць на волю тых сялян, што вялі партызанскую вайну супраць французаў, падмануу іх, выдаў 30 жніўня 1814 года Маніфест, у якім цынічна прапаноўваў ім атрымаць «мзду свою от Бога».

Праўда, у 1819 годзе на Віцебшчыне зноў загаварылі аб хуткім вызваленні сялян. Бо здавалася, цар згадзіўся на прапанову дынабургскага памешчыка Могля «аб скасаванні прыгоннага права па прыкладзе прыбалтыйскіх дваран», намеціўшы першым аб'ектам для правядзення эксперымента менавіта Віцебскую губернію. Аднак усе скончылася проста красамоўнай прапановай расійскага гасудара да землеўладальнікаў аб вызваленні сялян праз «собственное стремление человеколюбивых чувств и дворянских сословий». Маленькі агеньчык крыўды за свой народ пачаў разгарацца ў сэрцы Эміліі. Чытаючы падручнік гісторыі, яна з асаблівай цикавасцю праглядала старонкі, дзе распавядалася пра барацьбу розных народаў супраць чужаземных прыгнятальнікаў. Прыгнятальнікамі бачыліся ёй царекія чыноўнікі, якія няправедна вяршылі суд і расправу на землях Беларусі. А мужньм барацьбітамі за волю паўставалі былыя паплечнікі Тадэвуша Касцюшкі, якія цудам пазбеглі пбелі ў баях ды пакарання пасля разгрому паўстання 1793— 1794 гадоў. Эмілія зайздросціла ім і марыла пра такі ж гераічны лёс. Што з таго, пгго яна не нарадзілася мужчынам? У гісторыі Францыі была Жанна д'Арк, простая пастушка, якая павяла за сабою войска, каб выгнаць з роднай зямлі англічан. Не так даўно хрысціянскі свет услаўляў гераіню грэчаскага паўстання Бабаліну. Няхай на Беларусі і не было роўных ім, але ж жонкам мясцовых князёў у старажытныя часы таксама даводзілася браць у рукі зброю і сядаць у баявое сядло. Нараўне з мужчынамі яны абаранялі свае гарады ад шматлікіх ворагаў-чужынцаў. Вобраз жанчыны з мечам у руках і вярхом на кані набыў ва ўяўленні Эміліі канкрэтныя рысы, калі ў пятнаццацігадовым узросце яна пазнаёмілася з новай паэмай маладога Адама Мцкевіча *Гражына* пра гераіню навагрудскага падання, княгіню, якая, апрануўшыся ў адзенне свайго мужа князя Літавора, яго імем павяла войска супраць крыжакоў і загінула пад сценамі свайго горада ў бойцы з імі.

Адкінуўшы і кросны, й калаўрот,
На жмудскім баявым кані ляцела
Натоўпу паляўнічых пасярод
У палі, у лясы. Страла Гражыны пела
I біла звера, біла птушку улёт.
I часам было гэтак, што народ
Княгіню з князем блытаў белакурым.
У рысінай шапцы, у мядзведжай шкуры,
Яна была падобна да яго,
Да Літавора любага свайго...

Зачараваная высокай паэзіяй, Эмілія завучвала цэлыя кавалкі гэтага твора на памяць. Аднойчы яна сказала: «Можна было б ахвяраваць і жыццём, каб толькі такі паэт напісаў пра цябе пасля смерці колькі радкоў».

Наўмысна ці не, але яна пачала браць прыклад з літаратурнай гераіні Міцкевіча. Захапілася верхавой яздой, паляваннем. Спачатку яе трафеямі станавіліся качкі ды зайцы, вавёркі ды барсукі, а пасля нават лосі і мядзведзі. 3-за таго, што мечы павыходзілі з моды, Эмілія палічыла неабходным авалодаць зброяй больш сучаснай. Яна навучылася страляць з пісталета. Высакароднае імкненне - аддаць жыццё за шчасце Айчыны - перапаўняла юную Плятэр, бо яна лічыла, што няма долі, лепшай за гэтую. Але яна павінна была дакладна ведаць, ці патрэбна гэтая яе ахвяра народу. I пераступіўшы праз шматвекавое адчужэнне і забабоны яе продкаў, якія былі графскага роду, Эмілія пайшла да простых людзей. Сяляне Віцебскай губерніі, добрыя, мудрыя, працавітыя і вельмі няшчасныя, сталі яе наступнымі настаўнікамі. Яны навучылі юную Плятэр бачыць жыццё без прыўкрас і беспамылкова прымаць справядлівыя рашэнні ў самых складаных жыццёвых сітуацыях. Эміля палюбіла просты селянскі быт, беларускія народныя песні і казкі, народныя абрады і звычаі. Яна адчула ўсё багацце беларускага фальклору, і ей раптам захацелася захаваць для будучых пакаленняў хоць штосьці з гэтай спадчыны. Занатоўваючы тое, што чула ў сялянскіх хатах, Эмілія Плятэр спісала не адзн тоўсты сшытак. Яна навучылася многім беларускім танцам. Некаторыя народныя мелодыі, падабраўшы да іх акампанемент, ператварыла ў канцэртныя нумары і выконвала ix на фартэпіана ў коле сваіх родзічаў і сяброў. Яна ў дасканаласці авалодала беларускай мовай, «мужыцкай», як лічыла большасць прадстаўнікоў яе саслоўя, і нават стала складаць на ёй вершы у стылі народных песень.

А яшчэ сяляне навучылі яе плакаць. У высокім сэнсе гэтага слова - суперажываць гору і крыўдам простых людзей. I ў звычайным - выклалі Эміліі складаную навуку народнага галашэння. Дзіўна іншы раз было высакародным знаёмым Плятэр бачыць, як суправаджае яна родзічаў якога-небудзь селяніна-нябожчыка на могілкі і пры гэтым адчайна, шчымліва, самотна пяе-плача па памерлым. Беларускі этнограф і фалькларыст М. Маркс, у сям`і якога ў Вітебску часта гасцявала Плятэр, успамінаў, як Эмілія выконвала «прасякнутыя сардэчным болем» галашэнні: «Голасам, у якім, здаецца, чуліся стагодзі яна пачынала:

Авой, авой, дзяцюк ты мой!
Не на радасць, не на шчасце ты радзіўся!..

I ўсе выпрабаванні, усе пакуты жыцця беларускага мужыка падрабязна тут пералічваліся, дакладна апісываліся, глыбока наноў перажываліся». Смерць і пакуты заварожвалі і прыцягвалі яе. Можа, ужо у той час Эмілія прадчувала, што прадвызначана ей пайсці ў нябыт маладой. Яна не толькі вучылася ў свайго народа, але і імкнулася чым толькі можна дапамагчы простым людзям. Той жа М. Маркс сведчыць, што Плятэр «з запалам, уласцівым чуламу і шляхетнаму сэрцу, з усёй душой аддалася беларускаму люду, ведала яго бядоты, спачувала яму і старалася, як магла аблегчыць яго долю...». Эмилия адстойвала правы сялян, выступаючы у судах, займалася справамі міласэрднасці, давала карысныя парады. Яе дзейнасцю захапляліся ўсе, хто яе ведаў.

Ужо калі Эмілія Плятэр споўнілася шаснаццаць гадоў, да яе пачалі сватацца. Сярод прэтэндэнтаў на руку дзяўчыны былі нават вельмі ўплывовыя асобы з ліку расійскіх вайскоўцаў, напрыклад, генерал Каблукоў і капітан Дэльвіг. Яны ахвотна згаджаліся ажаніцца з беднай шляхцянкай, амаль беспасажніцай, скораныя яе абаяннем, рамантычным складам натуры, яркай знешнасцю. Але Эмілія адмаўляла ўсім, разумеючы, што няма яшчэ сярод ix таго адзінага, хто б да канца разумеў яе. Цалкам і без усялякай боязні раскрывала Эмілія сваю душу толькі стрыечнаму брату Цэзару Плятэру, якім валодалі тыя ж рамантычныя памкненні, што i ёю. Іншы раз сябрам сям'і падавалася, што паміж кузінай i кузэнам вось-вось узнікнуць пачуцці больш пяшчотныя, чым сяброўства. Але гэтага не здарылася. Бо абое цнатліва аберагалі сябе ад таго, што ім падавалася пошлым і ганебным. Дружба для іх была даражэй і цанілася значна больш за каханне.

1823 год аб`яднаў Эмілію і Цэзара агульным перажываннем. 3 мая, у гадавіну ліберальнай Канстытуцыі Рэчы Паспалітай 1791 года брат Цэзара, вучань пятага класа віленскай гімназіі Міхал Плятэр напісаў крэйдай на дошцы: «Няхай жыве Канстытуцыя 3 мая!» Гэты ўчынак іншыя вучні сустрэлі радаснымі воклічамі. Хтосьці з настаўнікаў паспяшаўся данесці «куды належыць». Урэшце рэшт аб настроях віленскіх гімназістаў стала вядома вялікаму князю Канстанціну Раманаву. Ён занепакоіўся і даручыў разабрацца з гэтым сенатару Навасільцаву, і таму ўдалося выкрыць дзейнасць таемных таварыствау філарэтаў і філаматаў, членамі якіх былі многія беларусы з ліку творчай моладзі і навучэнцаў. Яны апявалі свабоду і заклікалі да канкрэтных дзеянняў для здабыцця яе. За гэта самыя актыўныя з іх былі арыштаваны і сасланы. Пацярпеў разам з іншымі і Адам Міцкевіч, таленту якога так пакланялася Эмілія.

Наступным узрушэннем стала смерць Аляксандра I і выступленне супраць яго пераемніка Нікалая I у 1825 годзе дзекабрыстаў і афіцэраў Літоўскага корпуса, якія уваходзілі ў таварыства «Ваенныя сябры». Пасля гэтага у лютым 1826 года была спроба афіцэра С. Трусава падняць паўстанне ў Барысаўскім гарнізоне. Жорсткая рэакцыя надышла вельмі хутка пасля расправы. У красавіку 1829 года царом былі створаны камисіі, якія прапанавалі абкласці беларускую шляхту дванаццацірублёвым пад'ёмным падаткам і прыцягнуць яе да васьмігадовай рэкрутчыны. Неаселую шляхту пазбаўлялі права вольнага перамяшчэння. На працягу аднаго года шляхта павінна была дакументальна даказаць сваю прыналежнасць да дваранства, а ў выпадку, калі спецыяльная камісія абвяшчала доказы недастатковымі, людзі пазбауляліся шляхецтва і прымусова высяляліся «у пагранічнае абароннае войска». Гэтак цар думаў дабіцца перамогі над беларускай шляхтай, якой цяпер пабойваўся.

У тым жа 1829 годзе маці Эміліі Плятэр прапанавала дачцэ здзейсніць сумесную паездку ў Варшаву і Кракаў. Па прыкладзе антычных герояў, якія падчас падарожжаў перш за ўсё спяшаліся наведаць месцы баявой славы і духоўныя святыні, Эмілія пабывала на полі бітвы пад Рачынам, а таксама пад Ойцавам і Пулавамі, наведала яшчэ некалькі мясцін, звязаных з паўстаннем Касцюшкі і дзеяннямі барскіх канфедэратаў. Падарожжа глыбока уразіа дзяўчыну. Але падзяліцца сваімі пачуццямі і ўражаннямі акрамя вернага Цэзара, ёй не было з кім. Стрыечны брат, як заўжды, зразумеў яе і запэўніў, што ужо вельмі хутка прыйдзе час, калі іхнія сілы і жыцці спатрэбяцца Радзіме. Чакаць і сапраўды давялося зусім нядоўга. У лістападзе 1830 года ў Варшаве вспыхнула нацыянальна-вызваленчае паўстанне. Шляхецкі сейм 18 снежня абвясціу паўстанне ўсенародным, а 20 снежня у «Маніфесце польскага народа» была акрэслена яго мэта -аднаўленне Польскай дзяржавы ў межах 1779 года. Полымя польскага паўстання хутка перакінулася на Літву і Беларусь. I Эмілія з радасцю накіравалася насустрач лёсу. Яна абрэзала свае даўгія косы і пераапранулася ў мужчынскае адзенне. Так і хадзіла яна па беларускіх вёсках ад хаты да хаты і быццам паходня, што прыцягвае сваім святлом блукаючага путника, палымянымі прамовамі клікала за сабой сялян, якія засумавалі па волі. Яны ішлі за ёю, заварожаныя ідэяй вызвалення, а 280 добраахвотнікаў сталі баявым атрадам. Яшчэ каля 120 далучыў да высакароднай справы Цэзар. Сярод іх былі коннікі, пехацінцы і касінеры. На грошы Цэзара была закуплена зброя, і Эміля ўласнаручна раздала яе сваім сялянам-воям. Некалькі маладых беларускіх шляхцянак, натхнёныя ўчынкам Эміліі, далучыліся да яе.

У студзені1831 года да Эміліі і Цэзара дайшлі звесткі, што на сейме ў Варшаве было прынята рашэнне аб пазбауленні дынастыі Раманавых, і ў прыватнасці, цара Мікалая I, польскай кароны. Рускае войска рушыла да межаў Польшчы. Галоўнакамандуючы рускай арміяй I. Дібіч паведамляў, што на Беларусі пакуль становішча спакойнае. Але так здавалася толькі на першы погляд. Беларуская шляхта ўзбройвалася і гэтак жа сама, як Эмілія і Цэзар Плятэры, рыхтавала атрады для падтрымкі польскага паўстання на землях былога Вялікага Княства Літоўскага. Наступны месяц азнаменаваўся пачаткам баявых дзеянняў на тэрыторыі Польшчы.

А ужо ў сакавіку 1831 года атрад Эміліі Плятэр атрымаў першае баявое хрышчэнне ў сутычцы з царскімі войскамі на Беларусі. Спачатку дзеянні стрыечных брата і сястры былі спантаннымі і насілі характар незапланаваных выступленияў. Але ўжо ў кастрычніку, зразумеючы, што па адзіночцы нельга перамагчы сур'ёзнага супраціўніка, Эмілія прапанавала Цэзару далучыцца да атрада паўстанцаў Караля Залускага. Разам з гэтым вопытным камандзірам Эмілія ўдзельнічала ў многіх крывавых бітвах. Неўзабаве злучэнне Залускага было разбита і падзялілася на некалькі маленькіх груп. Эмілія трапіла ў падраздзяленне вількаміирскіх стралкоу і разам з імі ўступіла ў партызанскі атрад Канстанціна Парчэўскага. Арэол славы паволі ахутваў высакародную дзяўчыну. Яна вылучылася сваей храбрасцю ў баях пад Радзівілішкамі і Вільняй. Заўсёды стойка пераносіла цяжкасці і нягоды, звязаныя з паходным жыццём: спала на голай зямлі, ела з аднаго катла з паўстанцамі, хадзіла ў разведку, па чарзе стаяла на варце. Паўстанцы паважалі яе, лічылі своеасаблівым сімвалам поспеху. I хоць знаходжанне прадстаўніцы прыгожага полу сярод вялікай колькасці мужчын вельмі часта дае падставу некаторым з іх для ганебных паводзін у адносінах да яе, вакол Эміліі Плятэр захоўвалася атмасфера чысціні і узвышаннасці. Яна магла сваімі поунымі годнасці паюдзінамі прымусіць сціхнуць самых вялікіх зласловаў і супакоіцъ самых заўзятых жанчыналюбаў.

У чэрвені з Польшчы на Беларусь прыбыло пасланае на дапамогу паўстанцам-беларусам кавалерыйскае злучэнне генерала Д. Хлапоўскага. Ужо даволі парадзелае войска мясцовых паўстанцаў аб'ядноўвалася з польсюмі кавалерыстамі для таго, каб працягваць агульную справу. У першы ж дзень Хлапоўскі запрыкмеціў Эмілію. Жанчына ў войску?! Яна ж дэзарганізуе усіх! «Далоў жанчыну!» - патрабаваў генерал. Ніякія слёзы і маленні Эміліі, здаецца, не маглі змякчыць суровага прыгавору. Але беларускія паўстанцы раптам паставілі саманадзейнаму паляку ультыматум: альбо Эмілія, іх правераны баявы таварыш, альбо яны будуць змагацца асобна ад яго. I Хлапоўскі вымушаны быў саступіць. Але ён усё ж такі настаяў, каб панна Плятэр лічылася талькі ганаровым камандзірам аднаго з падраздзяленняў - 1-й пяхотнай роты 25-га лінейнага палка. Не давярау ён яе веданню тактыкі і стратэгіі бою. Але вельмі хутка генералу-кавалерысту давялося прасіць прабачэння у пакрыўджанай ім Эміліі. Ён проста пабачыў на уласныя вочы, як паводзіць сябе Плятэр у баі. Урэшце рэшт уражаны яе адвагай і мужнасцю Хлапоўскі нават надаў Эміліі званне капітана. У гэтым званні Плятэр удзельнічала ў славутай аблозе Коўна. Пасля быў штурм Шаўляя, які прынёс паўстанцам славу. Але сілы ўбывалі. Шмат таварышаў Эміліі загінула, іншыя былі паранены, І іх адаслалі з атрада.

Надышла восень і прынесла з сабою холад і праліўныя дажджы. Эмілія раптам адчула сябе нездаровай: з'явіўся сухі настойлівы кашаль. Камандзір яе палка Станіслаў Мацэвіч, верны сябар і таемны паклонник Эміліі, прапанаваў ёй часова пакінуць атрад і вярнуцца дамоў для лячэння. Але яна пакрыўджана адказала яму, што калі ён думае, быццам капітан Плятэр стане клопатам для сваіх салдат і камандзіраў, то ён абражае годнасць свайго баявога таварыша. А калі б яна была мужчынам, дык дуэлі ён не пазбег бы. Хутка стала зразумела, што паўстанне будзе падаўлена. Расійскія войскі грамілі паўстанніцкія атрады і праследавалі сваіх супраціўнікаў па пятах. Рэшткам разбітай арміі камандзіры загадалі адступаць у Прусію. Эмілія Плятэр горка дакарала сваіх таварышаў, што яны згадзіліся выконваць ганебны і баязлівы, на яе думку, загад. Цэзар падтрымаў сваю кузіну. Разам з ім і лепшай сяброўкай Марыяй Рамановіч, якая некалькі месяцаў змагалася з ею плячо у плячо, Эмілія вырашыла прарывацца да Варшавы. Але сілы здрадзілі ёй. Па дарозе Цэзар і Марыя вымушаны былі паккіуць Эмілію, якая ўжо страчвала прытомнасць, у сялянскай хаце. Гаспадары пазналі славутую жанчыну-капітана і паабяцалі клапаціцца аб ёй. Сапраўды, гэтыя добрыя людзі акружылі Эмілію любоўю і клопатам. Але ёй не суджана было паправіцца, бо хвароба аказалася скарацечнымі сухотамі. Яна яшчэ паспела ў лісце развітацца са сваімі блізкімі: Цэзарам, цёткай, дзядзькам і нават бацькам (маці Эміліі памерла перад самым пачаткам паўстання).

23 снежня 1831 года сэрца мужнай паўстанкі перастала біцца. Баючыся пакарання з боку расійскіх улад, яе вымушаны былі адпяваць і хаваць пад чужым імем. Таму яшчэ у 1835 годзе царскі урад быў упэўнены, што адна з «самых небяспечных злачынцаў» яшчэ жывая і знаходзіцца недзе за мяжой. Яе афіцыйна абвясцілі «дзяржаўнай злачынкай другога разраду» і канфіскавалі ўсю маёмасць. Гэтак назаўжды зніклі кудысьці фальклорныя і паэтычныя сшыткі Эміліі, яе малюнкі і ноты. Але сярод уцалелых баявых таварышаў Эміліі Плятэр таемна перадаваліся звесткі аб тым, дзе знаходзіцца магіла той, якую цяпер паўсюль называлі беларускай Жаннай д'Арк. Ды яшчэ хадзіў па руках, употай перапісваўся чуллівы верш Адама Мщкевіча, прысвечаны мужнай дзяўчыне. «Смерць палкоўніка» - назваў яго вялікі паэт, самавольна павысіўшы капітана Плятэр у званні.

На палянцы зялёнай, між думных бароў,
Дзе пад клёнам хацінка старая,
Бы застыў у зняменні атрад ваяроў:
Іхні там камандзір памірае...
...Вось палкоўник каня асядлаць загадаў
I прывесці бліжэй, да парога.
Перад смерцю яшчэ раз хоць глянуць жадаў
Ён на друга свайго баявога.
Загадаў свой прынесці паходны мундзір,
Свой кінжал, зброю, пояс стралецкі.
Ён хацеў і з рыштункам сваім, камандзір,
Развітацца, як колісь Чарнецкі...
Спалатнеўшы, паўстанцы стаялі ў дзвярах.
Нават воі Касцюшкі былыя.
Што прайшлі ўсе агні, агрубелі ў баях,
Слёз сваіх не хавалі сівыя.
Рана-рана ў капліцы званіць пачалі.
Ды хаваць камандзіра жаўнеры
Не змаглі наляцеі' якраз маскалі...
У капліцы для ўсіх - насцеж дзверы.
Там ляжаў ён на лаве - у спакоі чало.
У руках яго-крыж, збоч – нягнуткі
Нож-кінжал і ружжо, ва ўзгалоўі - сядло.
Люд дзівіўся. Такі маладзюткі.
Ды чаму твар дзявочы у байца? Два груди…
Хто ж мог знаць, што баёў завадатар
Быў… дзяўчынай! Была - слёз не трэба, жанкі, -
То ліцвінка Эмілія Плятэр!

Так, можна было б ахвяраваць і самім жыццём, каб вялікі паэт прысвяціў табе некалью сваіх натхнёных радкоў. Але наўрад ці зацікавіла б паэта Міцкевіча асоба Эміліі Плятэр, каб не ведаў ён, што жыццё яе ахвяравана дзеля Радзімы.


КАМІЛА МАРТІНКЕВІЧ

(1837-1880 гг.)

Талент, у якiм генiй бачны

Прынята лiчыць, што дзецi выбраных асоб рэдка атрымлiваюць у спадчыну талент бацькоў, i нават iснуe выслоўе: прырода на дзецях адпачывае. Тым не менш з любога правiла бываюць выключэннi. Можна гэга сказаць i пра таленавiтага музыканта Камiлу Марцiнкевiч, дачку выдатнага беларускага пiсьменнiка Вiнцэнта Дунiна-Марцiнкевiча.

Сваiм з'яўленнем на свет яна была абавязана рамантычнай гiсторыi кахання. Страцiўшы бацькоў яшчэ у дзяцiнстве, Вiнцэнт Дунiн-Марцінкевiч трапiу пад апеку дзядзькi Станислава Богуша-Сестранцэвiча, якi паклапацiўся аб лёсе пляменнiка, хваравiтага i знявечанага (Вiнцэнт нарадзiўся гарбатым), аддаўшы яго спачатку ў Бабруйскую пачатковую школу, пасля - у Вiленскую калегiю i, нарэшце, на медыцынскi факультэт Вiленскага унiверciтэта. Але пасля раптоўнай смерцi дзядзькi Дунiн-Марцiнкевiч быў вымушаны пакiнуць унiверсiтэцкiя аудыторыі, не скончыўшы навучання, бо з'явiлася неабходнасць самастойна зарабляць на жыццё. Студэнт-недавучка уладкаваўся на пасаду сакратара да ўладальнiка ссуднай канторы Бараноўскага. Дачцэ Бараноўскага Юзэфе не споўнiлася яшчэ i шаснаццаi гадоў, i яна была вельмi прыгожай. Але самае дзiўнае тое, што дзяўчынка адказала ўзаемнасцю дваццацiтрохгадоваму убогаму i нездароваму фiзiчна сакратару, якi неўзабаве прызнаўся ей у каханнi. Яны ведалi, што бацькi Юзэфы не дадуць згоды на iх шлюб. Нават тады, калi дачка дасягне паўналецця. Бо ставiлiся да яе выбраннiка з пагардай. Называлi яго «гарбатым мужланам i «бедняком». I Вiнцэнт рашыўся на адчайны крок. Цёмнай снежаньскай ноччу ён выкраў каханую з бацькоўскага дома. На наступны дзень яны таемна абвянчалiся, а затым вырашылi перабрацца падалей ад раз'юшанага пана Бараноўскага. Пакiнулi Вiльню i пасялiлiся ў Мiнску.

Дунiн-Марцiнкевiч уладкаваўся у Мiнскую Кансiсторыю. На чыноўнiчных хлябах i прабыў некалькi гадоў, а затым ледзь не у адначассе змянiў свае жыццё, каб займацца лiгаратурнай дзейнасцю. Дапамог выпадак. У 1840 годзе пан Вiнцэнт збiраўся з жонкай i трохгадовай дачкой Камiлaй ехаць «на воды» у Карлсбад. Але ледзь не у апошнюю хвiлiну даведаўся, што у сарака вярстах ад Мiнска прадаецца невялiкi фальварак Люцынка. Прычым грошай, сабраных на наведванне курорту, хапае, каб набыць яго. Дунiн-Марцiнкевiч адклаў паездку i паспяшаўся здзейснiць пакупку. У гэтым фальварку былi напiсаны пасля лепшыя творы пiсьменника: п'есы «Пiнская шляхта» i «Iдылiя», паэма «Гапон», вершы, балады, аповеды у вершах.

Багiня часу бесперапынна круцiла свой калаўрот... Марцiнкевiчаў станавiлася усё больш. Акрамя Камiлы нарадзiлiся яшчэ тры дачкi: Цэзарына, Элодзiя, Яўгеня i сын Мiраслаў. Сям'я бавiла час то у Мiнску, то у Люцынцы. Але i тут, i там даволi рэгулярна праводзiлiся хатнiя музычныя вечары, у якiх былi задзейнiчаны i гаспадары, i госцi. Аказалася, што у старэйшай дачкi выдатныя музыкальныя здольнасцi. Яна пачала прымаць удзел у гэтых вечарах у чатырохгадовым узросце не толькi у якасцi спявачкi, але i як пiянiстка. На адным з хатнiх канцэртау прысутнiчаў кампазiтар Станiслаў Манюшка. Яго настолькi урадзiла майстэрства пяцiгадовай пiянiсткi, што ён у той жа вечар параiў яе бацькам даць дзяучынцы музычную адукацыю. Даведаўшыся, што да гэтага Камiла атрымлiвала музычныя веды у Мiнскiм пансiёне Монтэграндзi, Манюшка парэкамендаваў бацькам у якасцi настўунiка для дачкi Даменiка Стафановiча, чалавека, якi калiсьцi вучыў i яго самога, i якога выдатны кампазiтар называў не iнакш, як «мой бясцэнны Даменiк Стафановiч». Ва успамiнах Манюшкi пра свайго настаўнiка ёсць такiя радкi: ...Закаханы у свае мастацтва, ён... ацанiў маю такую ж любоў да музыкi, здолеў так умела скiраваць яе ў маю карысць, што з таго часу музыка зрабiлася для мяне самай важнай мэтай». Высока ацэньваючы уменне Стафановiча разгледзiць сапраўдны талент i развiць яго, Манюшка не бачыў лепшага педагога для дзяўчыны, здольнасцi якой так ярка праявiлiся у такiм раннiм узросце. Сам кампазiтар выступiў пасрэднiкам у перамовах памiж сям'ёй. Стафановiч не мог адмовiцца, i ён не пашкадаваў патрачанага на урокi для панны Марцiнкевiч часу. Поспехi новай вучанiцы былi настолькi вялiкiмi, што пасля трох гадоў ужо настаунiк палiчыу, што трэба паказаць Камiлу шырокаму грамадству, i арганiзаваў публiчнае выступленне ў Мiнску. Як прайшоў гэты канцэрт васьмiгадовай пiянiсткi, невядома, бо пакуль што не знойдзены нi адзiн водгук у тагачасных мiнскiх газетах. Затое мы маем сведчаннi пра тое, што у 1845 годзе у Мiнску былi выдадзены ноты першых фартэп`янных твораў, напiсаных самой Камiлай. Гэта былi дзве мазуркi, полька i п'еса пад назвай «Малiтва». Яны выглядалi даволi прафесiйна, ва усяiм разе, не ведаючы узрост кампазiтара, музыканты, якiя набывалi ноты, нават уявiць сабе не маглi, што гэта творы, нашiсаныя дзiцем.

Яшчэ праз два гады, у пачатку 1847 года, дзяўчынка выступiла ў Вiльнi, па словах адной з тамтэйшых газет, «.„заслужыла пахвальныя водгукi публiкi». У сакавiку 1847 года Камiла з'явiлася перад мiнскiмi гледачамi. Выступала з «Фартэпiянным канцэртам» Гумеля. Карэспандэнт «Минской губернской газеты» адзначыў: «Самый выбор пьесы, каков «Концерт» Гуммеля, как-то гармонировал её крошечным пальчикам, с удивитель¬ной быстротою порхавшим по клавишам рояля. Можно утвердительно сказать, что музыка для очаровательной малютки Марцинкевич - та стихия, в которой её талант расцветет со всей прелестью».

Яшчэ болыш цёпла адазывалiся на выступленне, якое адбылося праз тры месяцы у Вiльнi, «Виленские губернские ведомости». На гэты раз дзяўчынка ўпершыню выступала разам з малодшым братам Мiраславам, гэтаксама пiянicтам. Акрамя I часткi «Канцэрта» Гумеля, якi Камiла выконвала адна, яна iграла «Фантазио» Шапэна, а потым разам з братам у чатыры рукi - «Фантазию» Калькбрэннера i «Ронда» Герца. У водгуку на гэтую падзею музычны рэцэнзент пiсаў: «Десятилетняя Камилла играла с удивительной ловкостью и отчетливостью первое аллегро «Концерта» Гуммеля и «Фантазию» Шопена с непонятным для дитяти искусством и соблюдением всех малейших оттенков сей возвышенной и вместе с тем трогательной музыки. Брат ее, девятилетний Мирослав, превосходно аккомпанировал в «Фантазии» Калькбреннера, весьма трудной по размеренности такта и запутанности изложения сего сочинения на четыре руки. В заключение было исполнено «Рондо» Герца, остроумное и приятное творение, которым и окончился сей истинно восхитительный музыкальный вечер, требовать более от сих детей невозможно, ибо и настоящие их успехи выше всех ожиданий».

Шмат разоў яшчэ выступала Камiла i адна, i з братам у Мiнску i Вiльнi. Бывалi яны на гастролях у Слуцку, Iгумене, Варшаве, Kiеве. Аб гастролях у студзенi 1849 года, падчас якiх сямейны ансамбль выконваў творы Ф. Лicта, Ф. Шапэна i уласныя варыяцьi Камiлы на тэму песнi А. Варламава «Чырвоны сарафан», У. Караноўcкi, музычны карэспандэнт «Киевских губернских ведомостей», напiсау: «12-летняя девочка Камилла и 11-летний Мирослав Марцинкевичи принадлежат к отрадным и замечательным явлениям. По крайней мере, судя по первому концерту их, они осуществят самые лестные на них надежды... Их слушаешь уже не как детей, но искусных исполнителей. От начала до конца везде выдержка, отчетливость звуков и беглость пальчиков нимало не уступают отчетливости и беглости в игре музыкантов, уже долго занимающихся своим искусством... Девица Камилла играет даже быстрее, нежели с детским чувством. Звуки ее отличаются особенной мягкостью и выразительностью, слушая ее, как будто погружаешься в область какого-то неопределенного, но приятного ощущения. Мы от души желаем, чтобы, не слишком увлекаясь похвалами, они не пренебрегли трудом и терпением, сопряженными с истинным успехом и потребностью гения, их слава еще впереди. Эти дети поистине уже лучше многих и многих».

А вось некалькi радкоў, напiсаных пра Марцiнкевiчаў пасля гастролей у Варшаве «..Два молодых таланта прибыли к нам из тихого Минска Литовского; таланты настолько великолепные, что в них гений виден. Дети еще, а в искусстве игры продвинулись до такой высокой ступени, что не один зрелый музыкант позавидует , оба вступили в ряды первых виртуозов, и недалеко то время, когда их имена с гордостью будут произносить».

Музычныя крытыкi ледзь не ў адзiн голас адзначылi ў выкананнi Камiлы «...высокi прафесiяналiзм, пачуццё густу, вытанчанасць i высакароднасць». Яны прадракалi, што з узростам дзяўчынка «...без сумнення апраўдае надзею памнажэння колькасцi еўрапейскiх артыстаў». Цалкам магчыма, што гэта прадказанне здзейснiлася б, бо Камiле i яе брату пашчасцiла пазбегнуць «зорнай хваробы», якая загубiла мноства маладых адораных артыстаў. Без сумнення, дапамагалi ў гэтым i бацька, i Стафановiч, i Манюшка. Аднак перашкодзiла крыудная акалiчнасць. Стафановiч адчуў, што перадаў вучням усё свае майстэрства. I нiводны з iншых мiнскiх настаунiкаў музыкi таксама нiчым ужо не дапаможа. Для далейшага самаўдасканалення, завяршэння музычнай адукацьi Камiле з братам неабходна было ехаць за мяжу. Лепш за ўсё - у Парыжскую кансерваторыю. Але Дунiн-Марцiнкевiч не меў такiх сродкаў. Яго лiтаратурная дзейнасць пакуль што вялiкiх прыбыткаў не прынесла, наадварот, у 1848 годзе ён заклаў Люцынку пад ссуду у семсот рублёў срэбрам Мiнскаму прыказу гарадской апекi на дваццаць шэсць гадоў. Не маглi дапамагчы i сябры. Дунiн-Марцiнкевiч звярнуўся з прашэннем аб матэрыяльнай дапамозе у навучанi дзяцей да цара Микалая I. Яму адмовiлi. I тады Вiнцэнт Якуб вырашыў звярнуцца да царэвiча Аляксандра, якi меў вядомасць як аматар i апякун мастацтваў: «...Отец многочисленного семейства, но бедного состояния, в двух детях, 14-летней дочери Камилле и 13-летнем сыне Мирославе, нашел я большие музыкальные дарования, о чем киевские, виленские и варшавские периодические издания удостоверяют. ...Опасаясь, чтобы по причине недостатка не затратить в забвении два блестящих таланта, я ныне отдаю детей под покровительство Его Императорского Высочества наследника престола, всепокорнейше прося, чтобы по милости своей велел отпустить на дорогу за границу и содержание детей в Париже некую сумму, и посему-то дочь моя Камилла осмеливается первые свои музыкальные труды повергнуть к стопам Его Императорского Высочества». Але i гэта не дапамагло. Абыякавасць прадстаўнiкоў царскай дынастыi найбольш цяжка ўспрыняла Камiла. У знак пратэсту яна адмовiлася ад далейшай канцэртнай дзейнасцi. Iграла толькi у асяроддзi сяброў ды добрых знаёмых. Але працягвала удасканальваць свае майстэрства, бо вырашыла заняцца музычна-педагагiчнай ды асветнiцкай дзейнасцю. I праз некалыi гадоў стала адной з найвядомейшых настаўнiц у горадзе. Паэт Адам Плуг заўважаў: «Камiла, некая цуд-дзiцёнак, была адной са здольнейшых пiанiстак i найлепшых настаўнiц». Марцiнкевiч выкладала ў некалькiх мiнскiх прыватных пансiёнах. А затым заснавала у Мiнску i мястэчку Гарадок школы для дзяцей беднякоў, у якiх акрамя знаёмства з асновамi музычных ведаў навучалi чытанню i катэхiзiсу.

У канцы 50-х гадоў XIX стагоддзя у Мiнску узнiкла рэвалюцыйная арганiзацыя - Лiтоўскi правiнцыйны камiтэт. Камiла амаль з самага пачатку далучылася да яе i вяла у межах арганiзацыi актыўную работу. Адзiн з удзельнiкаў гэтай арганiзацьi ў напiсаных значна пазней успамiнах прыгадваў: «у Мiнску найбольш выдатную ролю cярод жанчын, што займалiся грамадскай справай, iграла панна Камiла Марцiнкевiч... Гурток беднай, з нiчым не прыкметным знешне выглядам настаўнiцы музыкi сабраў усё, што было самага патрыятычнага. Прапаведуючы, ажно да экзальтацыi, самыя прагрэсiўныя прынцыпы, валодаючы самым лепшым сэрцам i высокай маральнасцю, яна была непараўнальнай сяброўкай, прытым, маючы мужчынскую адвагу, з'яднала тую сiлу i энтузiязм, сляды якiх хавалiся у традыцыях мясцовых пачуццяў. Найбольшай заслугай было тое, што у яе упершыню пачалi збiрацца людзi, якiя належылi да самых розных пластоў не выключаючы нават бедных рамеснiкаў». Не супярэчаць гэтаму i даныя палiцыi. Так, напрыклад, у «Списке особ, принимавших участие в пении гимна» (з якога пачыналi патрыятычныя дэманстрацыi), складзеным 22 чэрвеня царскiм палкоўнiкам Рэйхартам, першым стаяла прозвiшча Камiлы. А праз некалыi тыдняў пасля гэтага III Аддзяленне палiцыi завяло справу «О девице Марцинкевич в Минске, которая чрезмерно выказывает польский патриотизм».

Неўзабаве Камiлу арыштавалi. На першым жа допыце яна бязбоязна прызналася, што прымала удзел у спяваннi. Больш таго, дадала, што насiла жалобнае адзенне у гонар тых патрыётаў палякаў, якiя загiнулi незадоўга да таго у Варшаве. Прагнучы расправiцца з непакорнай дзяўчынай, царскiя улады абвясцiлi яе... псiхiчна хворай i змясцiлi у вар'яцкi дом. Але хугка вымушаны былi выпусцiць адтуль, бо ля плоту гэтай установы штодзённа збiраўся вялiзарны натоўп (да сотнi чалавек), якi вiтаў Камiлу, нiбы святую пакутнiцу. Правда, перад тым, як даць «девице Марцинкевич волю, турэмшчыкi патрабавалі, каб яна дала пiсьмовае тлумачэнне, у якiм прызналася б, што яе учынкi былi зроблены у прыпадку хваробы, а таксама дала абяцанне жыць за горадам i не з'яўляцца у iм без дазволу улад. Камiла згадзiлася на гэтыя умовы. Але хутка дабiлася ад губернатара графа Келера дазволу вярнуцца ў Мiнск. I амаль адразу ж адкрыла на сваей кватэры школу для вывучэння рэвалюцыйных гiмнаў. А ў лютым 1862 года, калi праз Мiнск пачалi рухацца этапы палiтычных вязняў-палякаў, якiх накiроўвалi у Ciбiр, Камiла арганiзавала iх харчаванне. Аднойчы дабiлася, каб ёй выдзялiлi кухню. Прывезла кухарку i правiзiю, варыла, пякла са стараннасцю, якая здзiўляла. Быў выпадак, калi яна спрабавала пранесцi для «этапавых» пiрог з цукровым надпiсам «I гонар вам!». Пiльны палкоўнiк зaўважыў гэта i знiшчыў пiрог. Iншай партыi Камiла перадала вiно i цыгарэты.

у 1863 годзе вспыхнула паўстанне, якое ўзначалiў Кастусь Калiноўскi. Весткi аб iм дасягнулi Марцiнкевiч, калi яна знаходзiлася у Гарадку. Яна тут жа вырашыла далучыцца да паустанцаў. Але для гэтага, палiчыла Камiла, неабходна мець зброю. Дзяўчына звярнулася да аднаго з царскiх салдат раскватараванай у мястэчку роты з просьбай прадаць ёй стрэльбу. Цяжка сказаць, на што яна разлiчвала. Нiбы толькi на цуд. Але гэты цуд не адбыўся. Салдат адразу ж паведамiў аб незвычайнай прапанове фельдфебелю, а той - камандзiру. Камiлу арыштавалi i зняволiлi за высокiмi мурамi Мiнскага турэмнага замка (ён носiць яшчэ назву Пiшча-лаўскi). Мацi раiла Камiле напiсаць прашэнне на iмя генерал-губернатара, але дачка рашуча адмовiлася. А неўзабаве ў гэтак званы Пабернардынскi будынак (былы бернардынскi кляштар),якi выкарыстоўваўся царскiмi ўладамi, як турма, быў змешчаны адзiн з галоўных кiраунiкоў Лiтоўскага правiнцыйнага камiтэта Караль Станкевіч. Гэтае збудаванне знаходзiлася ў Верхнiм горадзе, а турму, у якой чакала прысуду Марцiнкевiч, у нашы днi можна пабачыць на сучаснай вулiцы Валадарскага у Мiнску. Як нi дзiўна, але вязнi гэтых двух месцаў зняволення падтрымлiвалi памiж сабою сувязь, вялi перапiску. 7 сакавiка 1863 года наглядчык перахапiў насоўку, якую спрабавалi перадаць Станкевiчу разам з абедам. На ёй было напiсана прызнанне ў каханнi. Пасланне ад Камiлы Марцiнкевiч. Члены следчай камiсii, у якую трапiла гэта пасланне, вырашылi, паколькi дадзены надпiс не змяшчае ў сабе нiчога асаблiвага, дазволiць наглядчыку перадаць яго вязню. Але надалей уважлiва сачылi за гэтым мiжтурэмным раманам. «Думаю пра цябе, дарагая Камiла! Клапачуся i непакоюся, што там з табою робiцца, гавару з табою, нiбыта ты была тут, са мною», - пiсаў ён. «...Злiтуйся, паведамi, як тваё здароўе (бо я чула, што ты хворы), таксама што парабляеш, якi у цябе настрой. Прашу ў цябе таксама некалькi слоў пяшчоты, бо без яе мне было б цяжка у жыццi... Прашу цябе, не падай духам. Люблю цябе вельмi», - звярталася яна да яго. Перапiска цягнулася некалькi месяцаў. А пасля iх разлучылi, паклапацiўшыся, каб закаханыя нiколi у жыццi ўжо не сустрэлiся.

Больш за паўгода правяла Камiла за кратамi. I нарэшце вiленскi генерал-губернатар Мураўёў вырашыў яе лёс, накiраваўшы дзяўзчыну у Перм. Свае рашэнне ён тлумачыў тым, што «Камилла Марцинкевич принимала самое деятельное участие в расширении в крае революционного движения... Принимая во внимание ее политические убеждения и наглый характер, нельзя терпеть, чтобы она проживала в этом крае, без явного вреда обществу..». Перад самай адпраўкай у высылку Камiла здзейснiла яшчэ адну высакародную акцыю. 5 жнiўня 1863 года з Мiнскага турэмнага замка выводзiлi Iвана Жмачынскага, рускага салдата, якi перайшоў на бок паўстанцаў. Яму быў вынесены смяротны прысуд, i канвой вёў яго на месца пакарання. Марцiнкевiч, невядома дзе здабыўшы букет кветак, кiнула яго праз вакно сваей камеры пад ногi смяротнiку. Неўзабаве пасля гэтага яе адправiлi па этапе. Пасялiлi у горадзе Салiкамску. Там Камiла ў 1865 годзе выйшла замуж за мясцовага павятовага урача Казiмiра Асiповiча. Але i пасля гэтай падзеi строгi палiцэйскi нагляд за ёю адменены не быў.

На радзiму Камiле дазволiлi вярнуцца толькi ў 1880 годзе, ды i тое з-за дрэннага стану здароўя. Хутка пасля гэтага яна адышла у нябыт. Так скончылася жыццё той, якая, каб абставiны склалiся iнакш, магла стаць гонарам нацыi, сусветна вядомым музыкантам. Аднак i без гэтага Камiла Марцiнкевiч засталася ў памяцi нашчадкаў, як светлая паходня - пiянiстка, кампазiтар, настаунiк i патрыёт.


СОФ'Я ВАСІЛЬЕЎНА КАВАЛЕЎСКАЯ

(1850-1891 гг.)

Палюбіць матэматыку

Соф'я Васільеўна Кавалеўская... Яна стала легендай не толькі айчыннай навуі, але і навукі сусветнай. Звязаўшы свой лёс з матэматыкай, яна даказала, што, па-першае, жанчына можа і павінна пры наяўнасці адпаведных здольнасцей быць каралевай у свеце лічбаў і дакладных разлікаў. А па-другое, што матэматыка зусім неабгрунтавана лічыцца сухой і бясстраснай дысцьшлінай. Соф'я Кавалеўская надала гэтай навуцы сваю эмацыянальнасць і няўрымслівасць. Нярэдка здараецца гэтак, што біяграфія навукоўца, які зрабіў нават вельмі значныя адкрыцці, аказваецца зусім небагатай на падзеі. Лес жа Соф'і Кавалеўскай такі неардынарны і насычаны, што і сам па сабе ўжо цікавы для нас. Нездарма вялікі нарвежскі пісьменнік Генрык І6сэн сказаў: «Напісаць біяграфію Кавалеўскай — значыць стварыць паэму пра яе».

Мы пачнем апавяданне пра выдатнага матэматыка, нашу зямлячку Соф'ю Кавалеўскую з сямейнага падання, якім вельмі часта сама яна распачынала гаворку пра сябе, Жылі некалі ў Венгрыі кароль Мацьяш. За страсць да кніг і цікавасць да навук падданыя далі яму мянушку Корін, што азначае «крумкач». Крумкач — птушка мудрая і празарлівая. Каралю падабалася парарнанне з ею, і загадаў ён змясціць крумкача на сваім радавым гербе. Аднойчы дачка караля Мацьяша пабачыла рыцарскі герб, на якім таксама была выява крумкача. Герб гэты належыў польскаму внязю Крукорскаму і мусіў тлумачыць паходжанне яго прозвішча, бо «Крук» — таксама значыць крумкач. Пан Крукоўскі быў малады і прывабны мужчына. Дачка Мацьяша Корвіна закахалася ў яго. Кароль пайшоў насустрач пачуццям дачкі і выдаў яе замуж за Крукорскага. Гэтак узнікла славутая фамілія Корвін-Крукоўскіх, ад якой веў паходжанне і род Соф'і Васілъеўны. Невядома дакладна, калі Корвін-Крукоўскія пасяліліся на землях Вялікага Княства Літоўскага, але на працягу XVIII і XIX стагоддзяў яны настолькі часта радніліся з лцвінскімі шляхетнымі родами, што ўрэшце рэшт, па словах самой Соф`і Васільеўны, па крыві самі сталі ліцвінамі.

Радавым маёнткам бацькі славутай жанчыны-матэматыка, Васілія Васільевіча, было Палібіна, вёска ў Віцебскай губерніі Невельскага павета (цяпер Пскоўская вобласць). На момант нараджэння дачкі Соф'і ў 1850 годзе Васілій Васільевіч змагаўся за права карыстацца старадаўнім варыянтам свайго прозвішча (першая частка радавога імя - Корвін - была страчана недзе падчас падзелаў Рэчы Паспалітай) і выкарыстоўваць герб Корвін-Крукоўскіх (крумкач, акружаны страўнымі пёрамі). У 1858 годзе яму ўдалося дабіцца жаданага. У тым жа годзе Васілій Корвін-Крукоўскі, які прысвяціў сваё жьццё ваеннай кар'еры, у чыне генерала артылерыи пайшоў у адстаўку. Разам з жонкай Лізаветай Фёдараўнай і дзецьмі ён пасяліўся у Палібіне.

Соф'я была другім дзіцем у сям'і, дзе акрамя яе раслі старэйшая сястра Ганна і малодшы брат Фёдар. Маючы характар уражлівы і раўнівы, у некаторыя перыяды жыцця Соф'я была амаль упэўнена, што бацькі любяць яе менш, чым сястру і брата. І тады яна аддалялася ад родных. Менавіта ў такія моманты добраахвотнай самоты дзяўчынка сыходзіла ў адзіны неабжыты куток Палібінскай сядзібы, дзе ў чаканні рамонту сумна бялелі сцены пакоя, абклееныя выпадкова трапіўшымі сюды аркушамі літаграфаваных лекцый матэматыка Астраградскага. «Листы эти, испещренные странными, непонятными формулами, скоро обратили на себя мое внимание, -успамінае С. В. Кавалеўская. - Я помню, как я в детстве проводила целые часы перед этой таинственной стеной, пытаясь разобрать хоть отдельные фразы и найти тот порядок, в котором листы должны были следовать друг за другом. От долгого, ежедневного созерцания внешний вид многих формул так и врезался в моей памяти».

Але дзяўчынка пакуль яшчэ не ведала, што са сцен гэтага неадрамантаванага пакоя ёй у душу глядзіць яе лёс. Гэтаксама, як і яе старэйшая сястра Ганна, Соф'я спрабуе сябе ў напісанні літаратурных твораў і думае, што стане пісьменніцай. Матэматыка ж спачатку здаецца, ніякай цікаўнасці ў яе не выклікае. Аднойчы за абедам генерал запытаўся ў сваёй дачкі: «Ну што, Софа, ці палюбіла ты матэматыку?» - «Не, татуля», - адказвала яна. «Дык палюбще ж яе, і палюбіце больш, чым іншыя навуковыя прадметы!» — усклікнуў хатні настаўнік Іосіф Малевіч, запрошаны Корвін-Крукоўскім для сваіх дзяцей. 3 гэтага часу ўрокі арыфметыкі для дзяўчынкі становяцца падобнымі да чароўных падарожжаў у таямнічы нетутэйшы свет лічбаў. Нечакана для сябе настаўнік знаходіць у вучаніцы цудоўныя здольнасці да дакладных навук. Тым не менш, арыфметыкі, курс якой Малевіч прайшоў з Соф'яй за два гады, на думку яе бацькі, было больш чым дастаткова для адукацыі дзяучынкі.

Сярод вучняў Малевіча быў таксама стрыечны брат Соф'і Мішэль, якога трэба было падрыхтаваць да паступлення ў гімназію. На жаль, Мішэль аказаўся лянівым і амбіцыйным падлеткам, і настаўніку ніяк не ўдавалася завалодаць увагай гэтага «бэйбуса», каб прайсці з ім неабходны аб'ем тэм. Тады Малевіч звярнуўся да бацькі Соф'і з просьбай дазволіць здольнай і сур'ёзнай дзяучынцы вывучаць алгебру і геаметрыю разам з кузэнам, каб таму было сорамна, калі барышня зразумее сэнс задачы, а той -не. Эксперымент удаўся. Мішэль паступіў у гімназію. А Соф'я атрымала каштоўныя веды па алгебры і геаметрыі, пасля якіх Малевіч далучыў вучаніцу таксама да планіметрыі і стэрэаметрыі. Далейшы лёс юнай Корвін-Крукоўскай вырашыў сябра сям'і, прафесар фізікі марской акадэміі Мікалай Тыртаў. Выдаўшы ўласны падручнік фізікі ён падарыў адзін экзэмпляр бацьку Соф'і. Якім жа было яго здзіўленне, калі падчас наступнага свайго візіту ён убачыў падручнік у руках шаснаццацігадовай дачкі генерала. Кніга гэтая была разлічана на тых, хто ужо меў адпаведны ўзровень ведаў, і таму Тыртаў запэўніў сябе, што дзяучына хутчэй за усё кіне падручнік, не дайшоўшы і да сярэдзіны. Але атрымалася інакш. Соф'я чытала, спыняючыся на цяжкіх для яе разумення месцах, i спрабавала сама знайсці адказ на узнікшыя пытанні. Так, напрыклад, у раздзеле оптыкі яна сустрэла незнаёмыя тэрміны «сінус» і «тангенс». Пасля доўгіх роздумаў над таямшчымі формуламі яна разгадала іх сэнс, прыняўшы за сінус малога вугла яго хорду. Тыртаў быў уражаны. Ён назваў Соф'ю «новым Паскалем» і настаяў, каб генерал даў магчымасць дачцэ займацца вышэйшай матэматыкай. У настаўнікі быў рэкамендаваны Аляксандр Странналюбскі. «Когда я брала первый урок дифференциального исчисления у известного преподавателя математики в Петербурге Александра Николаевича Страннолюбского, — пісала ў сваіх мемуарах Соф'я Васільеўна, — он удивился, как скоро я охватила и усвоила себе понятия о пределе и производной, «точно я наперед их знала»... И дело, действительно, было в том, что в ту минуту, когда он объяснял мне эти понятия, мне вдруг живо припомнилось, что все это стояло на памятных мне листах Остроградского».

Адносіны настаўніка і вучаніцы адразу сталі давяральнымі і захаваліся такімі на доўгія гады. Адначасова з урокамі вышэйшай матэматыкі Соф'я займалася фізікай у магістра Пецярбургскага універсітэта Фёдара Шведава. Павольна ў галаве дзяўчыны выспела думка пра тое, што яна павінна «адкрыць новую дарогу для жанчын, дарогу ў навуку, стаць вучонай». Але для гэтага трэба было слухаць лекцыі ў якім-небудзь універсітээце. У Расіі гэта было немагчыма - жанчынам не дазвалялася вучыцца ў вышэйшых навучальных установах. Але можна было паспрабаваць набыць неабходныя веды за мяжой. Некаторым расійскім жанчынам, напрыклад, удавалася дабіцца слухання лекцый у швейцарскіх універсітэтах. Але знаходзячыся ў поўнай залежнасці ад бацькоў, Соф'я не магла наперакор іх волі паехаць вучыцца. А ў тым, што генерал Корвін-Крукоўскі адмовіцца даць ёй дазвол і сродкі для навучання за мяжой, Соф'я не сумнявалася. Сястра Ганна, якая марыла пра славу літаратара і з-за гэтага таксама хацела апынуцца за мяжой, прапанавала адшукаць фіктыўных мужоў з ліку прагрэсіўных маладых людзей, што называлі сябе нігілістамі. Тыя сапраўды аказвалі такія паслугі, лічачы, што гэтым руйнуюць старыя, зжыушыя сябе законы грамадства, спрыяюць прагрэсу. Дапамагчы Соф`і ўзяўся сын святара Іван Раждзественскі. Але генерал Корвін-Крукоўскі, даведаўшыся, што жаніх «займаецца свабоднай педагогикай», проста выставіў яго за дзверы. Ганне, здаецца, пашанцавала больш. Сябры знайшлі для яе цалкам надзейную кандыдатуру, сына дробнамаёмаснага двараніна Віцебскай губерніі Уладзіміра Кавалеўскага, які меў сваю справу - займаўся кнігавыдавецтвам. Расчараваўшыся у каханні (яго нявеста адмовіла яму перад самым вяселлем), Уладзімір Ануфрыевіч вырашыў ахвяраваць сабою «дзеля перамогі прагрэсу і на дабро грамадству». Але пазнаёміўшыся з сестрамі Корвін-Крукоўскімі, малады чалавек раптоўна заявіў, што згодны стаць фіктыўным мужам толькі малодшай сястры.

«Несмотря на свои 18 лет, она образована великолепно, знает все языки, как свой собственный, и занимается главным образом математикой, причем проходит уже сферическую тригонометрию и интсфалы. Работает, как муравей, с утра до ночи и при всем этом жива, мила и очень хороша собой, - у захапленні пісаў Кавалеўскі брату. - Вообще это такое счастье свалилось на меня, что трудно себе и представить».

Зрэшты, за гэтымі радкамі адчуваецца не толькі зачараванне нігіліста здольнасцямі прагрэсіўнай дзяўчыны, але і таемнае любаванне мужчыны жанчынай. Ці спадзяваўся Кавалеўскі, што калі небудзь фіктыўны шлюб ператворыцца у сапраўдны? Магчыма, так. А што ж Соф'я? Да гэтага ў яе жыцці было толькі два выпадка, калі яна праяўляла зацікаўленасць да прадстаўнікоў супрацьлеглага полу. Будучы яшчэ зусім дзяўчынкай, Соф'я сімпатызавала маладому і прыгожаму суседу, пану Буйнщкаму. Аднойчы ей некуды знік. Папаўзлі чуткі, быццам бы Буйніцкі, які быў звязаны з «польскімі паўстанцамі», загінуў альбо трапіў у Сібір, і што да гэтага мае дачыненне ваенны начальнік Віцебскай губерніі палкоўнік Якаўлеў. Апошняга мясцовае насельніцтва лічыла катам і ненавідзела. Соф'я стала ўяўляць, як яна кінецца да Якаўлева з нажом i, утыркнуўшы яго ў сэрца, крыкне: «Гэта за Польшчу!». «Потом меня, конечно, схватят, закуют в цепи и отправят в Сибирь, где я встречу пана Буйницкого», - марыла дзяўчынка. Але справа скончылася тым, што Соф'я ўсяго толькі ўчыніла невялікі скандал, калі Якаўлеў аднойчы прыехаў да ix дамоў на званую вячэру. Яна парвала на дробныя кавалачкі малюнак, які палкоўнік па просьбе Корвін-Крукоўскага зрабіў у Соф`іным альбоме.

Іншы выпадак быў больш сур'ёзным. Сястра Ганна даслала адну са свіх аповесцей у Пецярбург у часопіс «Эпоха», які выдаваў Ф. М. Дастаеускі, і неўзабаве атрымала станоўчы адказ і прапанову вялікага пісьменніка сустрэцца. У Пецярбург Ганна ўзяла і малодшую сястру, якая схілялася перад творчасцю карыфея расійскай мастацкай прозы. Першая сустрэча з Федарам Міхайлавічам прымусіла Соф'ю думаць, што перад ею - яе ідэал мужчыны. Дзяўчына нясмела спрабавала прыцягнуць да сябе ўвагу вялікага пісьменніка, але той неўзабаве пачаў заляцацца да Ганны. Атрымаўшы афіцыйную прапанову ад Дастаеўскага, Ганна адмовіла яму, але гэта не паменшыла перажыванняў юнай Соф`і. Натура глыбока ранімая, Соф'я дала сабе слова ніколі больш не думаць пра каханне. Адказваючы згодай Кавалеўскаму, яна улічвала толькі тое, што ў выніку гэтага шлюбу перад ёю адкрыюцца самыя шырокія магчымасці для вучобы.

Зрэшты, за магчымасці давялося яшчэ пазмагацца. Відаць, нешта адчуваючы, бацька з падазрэннем паставіўся да матываў заляцання Кавалеўскага. Тады Соф'я пайшла на адчайны крок. Яна збегла з дому і правяла ноч у кватэры Уладзіміра Ануфрыевіча. Зразумеўшы, як моцна дачка скампраметавала сябе, генерал быў вымушаны даць згоду на яе шлюб.

Пасля вянчання 15 верасня 1868 года ў Палібіне маладыя паехалі ў Пецярбург, дзе Кавалеўскі, якога цікавілі лекцыі па фізіялогіі і анатоміі у медыка-хірургічнай акадэміі, дамовіўся са славутым акадэмікам Сечанавым, што лекцыі неафіцыйна будзе слухаць і яго жонка. Як чалавек шырокай эрудыцыі, Соф'я Васільеўна жвава цікавілася усім, што выкладалі карыфеі медыцынскіх навук, але сэрца яе усё ж такі належала матэматыцы. На жаль, дамовіцца наведваць заняткі па матэматыцы ў Пецярбургскім універсітэце Кавалеўскай не ўдалося. Таму фіктыўныя муж і жонка неўзабаве выехалі за мяжу. Разам з імі з дазволу бацькоў выехала ў Еўропу і Ганна. У Швейцарыю (дзе жанчына, якая цікавіцца універсітэцкімі лекцыямі ўжо не выклікала здзіўлення) яны не паехалі толькі па той прычыне, што ў вышэйшых навучальных установах гэтай краіны не было моцных прафесараў-матэматыкаў. Падарожнікі спыніліся ў Вене. Там Соф'я атрымала дазвол слухаць лекцыі па фізіцы. Але жыццё ў аўстрыйскай сталіцы было надта ж дарагім, i яны вырашылі паспытаць шчасця ў Гейдэльбергу. Соф'я Кавалеўская аказалася першай жанчынай, якой было дазволена наведваць лекцці ў Гейдэльбергскім універсітэце. Вельмі хутка яна ператварылася ў мясцовую легенду дзякуючы сваім незвычайным здольнасцям і працавітасці. Побач з фіктыўнай жонкай займаўся вучобай і Кавалеўскі. Ён атрымліваў веды па геалогіі. А Ганна таемна ад бацькоў пакінула Гейдэльберг і паехала ў Парыж, дзе думала зрабіць літаратурную кар'еру. Калі генерал Корвін-Крукоўскі даведаўся пра ўчынак старэйшай дачкі і перастаў высылаць на імя Ганны грошы, яна пайшла працаваць наборшчыцай у друкарню. Але заробак яе быў больш чым сціплым, і Соф'я ўзялася адсылаць сястры частку сваіх уласных грошай. Гэта акалічнасць вельмі сцясніла ў сродках саму Соф'ю. Але ёй не хацелася, каб сястру, якая вырвалася ўрэшце з-пад улады бацькоў, голад вымусіў вярнуцца дамоў, пакінуўшы мару аб самастойным, напоўненым творчасцю жыцці. На жаль, Ганне Корвін-Крукоўскай не дадзена было ў поўнай меры рэалізаваць сябе ў літаратуры, але яна пражыла даволі цікавае і насычанае жыццё. У Парыжы яна пазнаёмілася з маладым французскім рэвалюцыянерам Шарлем Вікторам Жакларам і хутка стала яго жонкай. Сужэнцы праславіліся як героі Парыжскай камуны.

Соф'я ж шла наперад, не здраджваючы сваей мары. І яна заражала сваей апантанасцю іншых. Хутка ў Гейдэльбергу з'явілася сяброўка Соф`і Юлія Лермантава, якая марыла прысвяціць жыццё хіміі. Пасяліўшыся разам з Кавалеўскімі, яна, па прыкладзе Соф'і, пачала аддаваць усю сябе навуцы. Праз год да іх далучылася яшчэ адна сяброўка, Жанна Яўрэінава, якая пры садзейнічанні Соф`і Кавалеўскай збегла з дому, пешшу перайшла граніцу, ледзь уратаваўшыся ад куль пагранічнікаў, каб у Гейдэльбергу слухаць лекцыі па юрыспрудэнцыі (у далейшым яна стала першай у Расіі жанчынай-юрыстам).

Калі Кавалеўская зразумела, што мясцовыя прафесары ўжо не могуць задаволіць яе цікаўнасці, яна накіравалася ў Берлін, дзе выкладаў выдатны матэматык Карл Вейерштрас. Пяцідзесяціпяцігадовы вучоны прыняў дваццацігадовую Кавалеўскую з непадробленай цікавасцю. Паразмаўляўшы з ёю некаторы час на навуковыя тэмы, ён зразумеў, што «бачыць перад сабою унікум». I ён звярнуўся да савета Берлінскага універсітэта з просьбай дазволіць таленавітай жанчыне наведваць яго лекцыі па матэматыцы, тым больш што ў выніку вайны Прусіі з Францыяй колькасць яго слухачоў з 50 знізілася да 20. Аднак савет адхіліў просьбу, і Вейерштрас прыняў рашэнне займацца з Соф'яй прыватна. Іх супрацоўніцтва цягнулася з невялкімі перапынкамі чатыры гады, пачынаючы з 1870 года. Зразумеўшы, што ў яго яшчэ ніколі не было ды і наўрацці будзе ў далейшым больш здольны вучань, Вейерштрас пачаў аказваць Соф'і асаблівыя знакі ўвагі, якія няправільна зразумеў Уладзімір Кавалеўскі. Фіктыўны муж пасварыўся з фіктыўнай жонкай і, пакінуўшы яе, паехаў у Вену, а пасля - у Мюнхен. Магчыма, жадаючы нешта даказаць Соф`і, пра любоў якой не пераставаў марыць, у 1852 годзе ён абараніў дысертацыю па палеанталогіі (праца была прысвечана паходжанню коней) ў Іенскім універсітэце. Цяжка перажываючы разлад з чалавекам, якога ў сяброўскім асяроддзі яна называла братам, а ў думках сваіх лічыла ўжо сваім вечным спадарожнікам, Кавалеўская адкрылася свайму настаўніку, расказаўшы яму пра тое, як і з якой мэтай быў заключаны яе шлюб. I выдатны вучоны, які сам адмовіўся ад асабістага жыцця дзеля навукі, стаў яшчэ больш паважаць сваю вучаніцу. Ён змог знайсці словы суцяшэння для Соф`і, якая абдумвала ўжо, ці не варта будзе згадзіцца на праланаваны ёй Кавалеўскім у пісьме развод. I накіраваў яе пачуцці і эмоцыі на іншае. Карл Вейерштрас прапанаваў Соф'і паспрабаваць атрымаць дыплом доктара ў Гетынгенскім універсітэце. У свеце матэматыкі на той час толькі аднойчы жанчына атрымала вучоную ступень доктара, і жыла яна за дзвесце гадоў да Кавалеўскай у Італіі. І эта была венецыянка Лукрэцыя Карнара, якая абаранілася ў Падуанскім універсітэце. Перспектыва натхніла Соф'ю, і яна пачала старанна рыхтавацца для здзяйснення задуманага. Вейерштрас прапанаваў ёй тры магчымыя тэмы для навуковых прац, разлічваючы, што яго вучаніца абярэ адну. Але на яго здзіўленне, Кавалеўская напісала навуковыя працы па кожнай. Азнаёміўшыся з імі, Вейерштрас вырашыў, што любая з'яўляецца дастатковай для атрымання доктарскай ступені, і параіў Соф'і прадставіць для разгляду усе тры.

Першая мела назву «Да тэорыі ўраўненняў у прыватных вытворных». У ёй Кавалеўская даказала тэарэму існавання галаморфнага рашэння сістэмы ўраўненняў з прыватнымі вытворнымі нармальнага выгляду. Як аказалася, гэтую ж тэарэму раней вывеў і матэматык Кашы. Аднак ні Соф'я Васільеўна, ні Вейерштрас, ні нават прафесура Гетынгенскага універсітэта з гэтай працай Кашы знаёмымі не былі. Калі ж высветлілася, што два матэматыкі незалежна адзін ад аднаго прыйшлі да той жа самай тэарэмы, то з улікам таго, што доказ Кавалеўскай аказаўся больш лёгкім, чым доказ Кашы, у матэматыцы з'явіўся тэрмін «тэарэма Кашы-Кавалеўскай». Другая праца насіла чыста прыкладны характар, яна называлась «Дапаўненні і заўвагі да даследавання Лапласа пра форму кальца Сатурна». Цікавыя разлікі былі зроблены Соф'яй Васільеўнай на аснове сцвярджэння, што кальцо Сатурна ўяўляе сабой вадкую субстанцыю. Аднак у матэматыка ў працэсе працы ўзніклі сумненні наконт правільнасці гэтага сцвярджэння. Па яе словах, займаючыся пытаннем пра ўстойлівасць вадкага кальца, яна не атрымала парных вынікаў. I сапраўды, даследчыкамі, якія жылі пазней за Кавалеўскую, была даказана няўстойлівасць такога кальца і прапанавана гіпотэза, нібы кальцо Сатурна складаюць метэарыты. Трэцяя навуковая праца Соф'і Кавалеўскай - «Пра прывядзенне аднаго класа абелевых інтэгалаў трэцяга рангу да інтэгралаў эліптычных». Расійская даследчыца мінулага стагоддзя Пелагея Кочына заўважае, што для вырашэння гэтай задачы не патрабавалася вялікіх творчых здольнасцей, але патрэбна было грунтоўнае знаёмства з тэорыяй абелевых функцый, адной з найскладанейшых тэорый матэматычнага аналізу. Па выніках трох сваіх прац Соф'я Кавалеўская атрымала ступень доктара філасофіі з вышэйшай пахвалой summa cum laude. Гэта адбылося ў ліпені 1874 года.

Да гэтага часу вырашылася таксама і яе сямейная праблема. Соф'я Васільеўна памірылася з Уладзімірам Кавалеўскім, і іхні фіктыўны шлюб ператварыўся ўрэшце рэшт у сапраўдны. Муж і жонка, якія пасля атрымання доктарскай ступені за мяжой сталі вядомымі ў навуковым свеце, вырашылі вярнуцца на радзіму. Разам з імі пакінула Германію і Юлія Лермантава, якая амаль адначасова з Соф'яй Кавалеўская стала доктарам, зрабіўшы шэраг грунтоўных даследаванняў па хіміі. Сябровак сустракалі на радзіме як гераінь. I нават бацька Соф'і Кавалеўскай, які раней не ўазумеў сваёй дачкі, змякчыўся і наладзіў у Палібіне сямейную ўрачыстасць у гонар атрымання «яго Софай» вучонай ступені». На вечары прысутнічаў шэраг вядомых расійскіх навукоўцаў, а таксама першы Соф'ін настаўнік Малевіч.

3 вялікімі спадзяваннямі Кавалеўскія выехалі ў Пецярбург, дзе думалі асталявацця. Але нягледзячы на вучоныя ступені, уладкавацца яны не здолелі. Уладзімір Ануфрыевіч «горка каяўся», што прыехаў у сталіцу, дзе «ніякіх месцаў не прадбачыцца і звышштатных цэлая пагібель». Жадаючы павысіць свой статус, сужэнцы падалі заяву на імя рэктара Пецярбургскага універсітэта з просьбай дапусціць іх да здачы эказмена на атрыманне звання магістра, пасля чаго разлічвалі мець права на выкладанне ва ўніверсітэце. Прычын адмовіць Кавалеўскаму не было, і ў канцы 1874 года ён здаў гэтыя экзамены на выдатна, хаця яго і папярэдзілі, што пакуль выкладаць яму не давядзецца з-за поўнай укамплектаванасці штатаў. Просьбу ж Соф'і Васільеўны адхілілі таму, што яна - жанчына. Муж і жонка паспрабавалі зарабляць на жыццё кнігавыдавецкай справай, але яна аказалася непрыбытковай. Матэрыяльны стан сям`і палепшыўся толькі пасля таго, як у канцы 1875 года Соф'я Васільеўна атрымала трыццаць тысяч рублёў у якасці спадчыны па раптоўна памерлым бацьку. Два гады Кавалеўскія жылі, не думаючы пра навуку. Грошы генерала Корвін-Крукоўскага далі ім магчымасць распачаць новую справу - будаўніцтва дамоў, і спачатку на гэтым яны атрымлівалі нядрэнны прыбытак. Менавіта тады ў Кавалеўскіх нарадзілася дачка Соф'я, якую бацькі ласкава называлі Фуфа. Але ўжо ў 1879 годзе становішча змянілася. Пабудаваныя Кавалеўскімі дамы аказаліся закладзенымі, і працэнтаў па закладных трэба было выплочваць больш, чыш атрымлівалася даходаў. Урэшце прадпрымальнікі з навуковымі ступенямі абанкруціліся. Яны пакінулі Пецярбург і пераехалі ў Маскву, дзе Уладзіміру Кавалеўскаму абяцалі месца на кафедры геалогіі і палеанталогіі Маскоўскага універсітэта. Ён быў абраны штатным дацэнтам у пачатку снежня 1880 года. Вярнулася да навуковай дзейнасці і Соф'я Васільеўна. Пасля новай і зноў няўдалай спробы дабіцца здачы магістарскіх экзаменаў, у 1880 годзе Кавалеўская выехала разам з дачкой у Берлін да свайго настаўніка Вейерштраса, які здолеў за кароткі тэрмін вярнуць вучаніцы волю да барацьбы. 3 Германіі яна пісала мужу: «Ты говоришь, совершенно справедливо, что ни одна еще женщина ничего не совершила, но ведь ввиду этого мне и необходимо, благо есть еще энергия, да и материальные средства, с грехом пополам поставить себя в такую обстановку, где бы я могла показать, могу ли я что-нибудь совершить или умишка на то не хватает».

Аднак напружанай навуковай працы перашкодзілі трагічныя абставіны. Уладзімір Кавалеўскі крыху раней, чым ён уладкаваўся ў Маскоўскі універсітэт, уступіў у гэтак званае «Таварыства рускіх фабрык мінеральных алеяў Рагозина і К°». Але кампанія, як аказалася, займалася нейкімі падазронымі справамі. Яна паступова разарыла Кавалеўскага настолькі, што аднойчы ён з жахам зразумеў: яму нават не хапае грошай, каб паслаць за граніцу штомесячнае ўтрыманне для жонкі і дачкі, якая якраз у гэты час захварэла. Але і гэта было яшчэ не ўсё. Неўбаве Кавалеўскі быў выкліканы на суд супроць «Таварыства рускіх фабрык» у якасці адказчыка. У роспачы вучоны скончыў жыццё самагубствам. 27 красавіка 1883 года ў Маскве ён памёр, надзеўшы на твар маску з хлараформам.

Звесткі пра смерць мужа Соф'я Васільеўна атрымала ў Парыжы, куды перабралася з Берліна. Яна цяжка перажывала, зачыніўшыся ў сваім пакоі, адмовілася прымаць ежу, і ўрэшце на пяты дзень страціла прытомнасць. Гэта вымусіла яе сяброў сур'ёзна заняцца яе лячэннем. Пасля крызісу бледная і схуднелая Кавалеўская вярнулася ў Берлін да свайго настаўніка, які на правах бліжэйшага сябра і дарадчыка ўзяў на сябе нялёгкую місію вярнуць прыгнечаную горам жанчыну да жыцця. I гэта яму ўдалося.

Ужо ў жніўні Соф'я Васільеўна набыла сілы для таго, каб супраціўляцца лёсу. Яна вяртаецца ў Расію і дабіваецца рэабілітацыі мужа, «доказав следователю, что Владимир Онуфриевич действовал в рагозинских спекуляциях, добросовестно заблуждаясь и не извлекая ни для себя, ни для семьи никакой материальной выгоды». А пасля гэтага прыняла прапанову шведскага матэматыка Густава Мітаг-Лефлера прыехаць у Стакгольм, каб распачаць у нядаўна адкрытым тут універсітэце чытанне спецыяльнага курса. Зрэшты, яшчэ да ад'езду ў Швецыю Кавалеўская выступіла на VII з'ездзе рускіх натуралістаў і ўрачоў у Адэсе. Яе даклад «Аб праламленні святла ў крышталях» быў вынікам трохгадовай (з 1881 па 1883 год) працы Соф`і Васільеўны за мяжой.

У Стакгольме Кавалеўская з'явілася ў лістападзе 1883 года. Яе прынялі вельмі сардэчна. Новы Стакгольмскі універсітэт ва ўсім супернічаў са старым у горадзе Ўпсала, які ўсяляк заяўляў пра свой кансерватызм. Запрашэнне для чытання лекцый жанчыны было своеасаблівым выклікам Стакгольма Ўпсале. Жыхары Стакгольма называлі Кавалеўскую прынцэсай навукі і ганарыліся, што яна стала «першым прыват-дацэнтам-жанчынай ва ўсёй Швецыі». Для першага свайго курса лекцый Соф'я Васільеўна абрала тэорыю дыферэнцыяльных ураўненняў з прыватнымі вытворнымі. У лісце да брата Ўладзіміра Кавалеўскага Аляксандра яна тлумачыць: «Мне кажется, что будет большой шик, если женщина, начиная читать лекции..., будет говорить о собственных исследованиях по этому вопросу».

Пасля прачытання першага курса лекцый Кавалеўская была прызначана прафесарам Стакгольмскага універсітэта і стала такім чынам першай у свеце жанчынай-прафесарам. У наступныя гады яе лекціі былі прысвечаны алгебраічным, абелевым і эліптычным функцыям паводле Вейерштраса; тэорыі руху цвёрдага цела; крывым, якія вылучаюцца дыферэнцыяльнымі ўраўненнямі; прыкладанню анализу да тэорыі лічбаў... Адначасова Кавалеўская супрацоўнічала ў якасці члена рэдкалегіі з часопісам «Асta mаthematica», адкрытым Мітаг-Лефлерам. А зімою 1887 года разам з іншымі энтузіастамі ад навукі прымала ўдзел у адкрыцці навуковага таварыства «Хеймдал», членамі якога ў адрозненне ад тых, што раней існавалі ў Швецыі, маглі быць не толькі навукоўцы-мужчыны, але і жанчыны. Зрэшты, 1887 год прынёс Соф`е Васільеўне новае разрушэнне. Пасля працяглай хваробы і аперацыі ў Парыжы памерла сястра Ганна. Удар Кавалеўскай дапамаглі перажыць шведскія сябры, з якімі за чатыры гады ў яе завязаліся самыя цёплыя ўзаемаадносіны.

Яна зноў звярнулася да праверанага спосабу выйсця з дэпрэсіўнага стану - з галавою паглыбілася ў навуковыя даследаванні. На гэты раз яе зацікавіла магчымасць атрымаць прэмию Бардэна, заснаваную Парыжскай акадэміяй навук. Задача, прапанаваная матэматыкам, гучала гэтак: удасканаліць у якім-небудзь важным пункце тэорыю руху цвёрдага цела. Прэмію павінен быў складаць залаты медаль коштам тры тысячы франкаў. Кавалеўскую задавальняла, што конкурс мусіў быць ананімным і, значыць, прадузятасць у адносінах да яе не прадбачылася. «Задача о вращении твердого тяжелого тела вокруг неподвижной точки уже давно привлекала умы ученых, -пісала Пелагея Кочына. - Это и неудивительно, так как она относится к явлениям, имеющим самое широкое распространение в природе и в технике: сюда относятся гироскоп и волчок, а также небесные тела, если отвлечься от их поступательного движения -. Уравнения движения тяжелого твердого тела вокруг неподвижной точки представляют систему шести дифференциальных функций, в левых частях которых стоят производные по времени от искомых функций, а в правых — полиномы второй степени от этих функций. Ковалевская стала искать решение системы, аналогичной указанной, но с меньшим числом переменных».

У канцы 1888 года камісія аднадушна прысудзіла прэмію менавіта яе працы, тлумачачы свой выбар словамі: «Гэтая цудоўная праца ўтрымлівае адкрыццё новага выпадку, у якім можна праінтэграваць дыферэнцыяльныя ўраўненні руху цяжкага цела, замацаванага ў адной са сваіх кропак. Аўтар не абмяжоўваецца дапаўненнем, такім чынам, выніку самага высокага інтарэсу да тых, якія былі нам дадзены па гэтым прадмеце Эйлерам і Лагранжам: ён зрабіў адкрыццё, у якім мы абавязаны яму паглыбленым вывучэннем з прымяненнем усіх рэсурсаў сучаснай тэорыі функцый». Дыплом пераможцы Кавалеўскай уручалі 24 снежня 1888 года ў Парыжы. Разам з ёю на ўрачыстасці прысутнічаў новы сябра жанчыны-вучонага і яе цёзка па прозвішчу Максім Максімавіч Кавалеўскі. Гледзячы, як яны усміхаюцца адно аднаму, некаторыя думалі, што гэта муж і жонка. I сапраўды, зусім нечакана ў жыццё Соф'і Кавалеўскай увайшло новае каханне. Упершыню яна даведалася пра існаванне Максіма Кавалеўскага ў 1874 годзе. Аднойчы стакгольмскіа паштальён уручыў ёй цэлы стос лістоў і кніг на імя прафесара Кавалеўскага. Соф'я Васільеўна здзівілася супадзенню прозвішчаў і навуковых званняў і вярнула чужую карэспандэнцыю на пошту. А ў лютым 1888 года ёй давялося і пабачыцца з Максимам Максіавічам, які прыехаў у Стакгольм па запрашэнні Камітэта лорэнаўскага фонду выступіць як лектар. Выступленне Кавалеўскага, прысвечанае пытанню пра пераход сямейнай абшчыны - матрыярхата - у сучасную сям'ю (такія абшчыны географ Кавалеўскі бачыў на Каўказе, у Сербіі і Балгарыі) выклікала вялікую цікавасць. Пасля лекцыі прафесар Кавалеўскі прыняў запрашэнне прафесара Кавалеўскай наведаць яе. Паміж імі адразу ўзнікла сыпатыя. Развітаўшыся, цёзкі па прозвішчу зноў сустрэліся летам 1888 года ў Лондане, дзе сімпатыя перарасла ва ўлюблёнасць.

«Я не строю никаких планов, мне сейчас хорошо, и я живу от одного дня до другого, избегая думать о будущем, чтобы не портить настоящее», - гэтак выражала свае пачуцці ў гэты час Соф'я Васільеўна. Восенню 1888 года, чарговы раз з'ехаўшыся ў Сгакгольме, Максім Максімавіч і Соф'я Васільеўна ўжо разважаюць пра магчымасць стварыць сям'ю. Трыумф Кавалеўскай у снежні 1888 года Кавалеўскі ўспрымае з тым жа пачуццём радасці і задавальнення, як і ўласныя навуковыя перамогі. Часова Соф'я Васільеўна пакідае Стакгольм і жыве ў Парыжы, дзе працягвае займацца навуковай дзейнасцю і перажывае разам з Максімам Максімавічам нешта падобнае да мядовага месяца. Урэшце летам 1889 года зусім нечакана яна атрымлівае з Расіі запрашэнне прыехаць у Пецярбург, каб выкладаць на вышэйшых жаночых курсах.

Прызнанне суайчыннікаў выразілася наданнем Соф'і Кавалеўскай у лістападзе 1889 года ганаровага звання члена-карэспандэнта Акадэміі навук на фізіка-матэматычным аддзяленні. Але гэта не давала магчымасці жанчыне-вучонаму ўсё ж такі вярнуцца у Расію, бо яна па-ранейшаму не магла быць дапушчана тут да выкладання ва універсітэце, і, значыць, не мела б стабільных сродкаў для жыцця. Кавалеўская вярнулася ў Швецыю, дзе неўзабаве атрымала прэмію Акадэміі навук горада Стакгольма і была зацверджана пажыццёвым прафесарам вышэйшай школы Стакгольмскага універсітэта. Яна была шчаслівай настолькі, наколькі наогул можа быць шчаслівай жанчына, якая рэалізавала сябе як асоба, жанчына паважаная і каханая, жанчына - шчаслівая маці, пазбаўленая толькі аднаго: магчымасці жыць на радзіме. Яна была напоўнена новымі задумкамі і перспектывамі. А вяселле яе з Максімам Кавалеўскім было прызначана на ліпень 1891 года.

Яна вельмі чакала гэтай даты, але ў пачатку года моцна прастудзілася. 3-за нежадання вылежаць хваробу (Кавалеўская да апошняга добрасумленна чытала лекцыі студэнтам) жанчына хутка зусім злягла. Урачы канстатавалі запаленне лёгкіх. 10 лютага 1891 года Соф'я Васільеўна памерла. Увесь навуковы свет быў уражаны гэтай сумнай весткай. Стакгольм абвясціў жалобу. Выдатны навуковец Соф'я Кавалеўская знайшла вечнае супакаенне ў шведскай зямлі, там, дзе яе прынялі як сваю, - прывабную іншаземку, якая любіла матэматыку. Амаль гэтак жа, як і само жыццё.


АЛАІЗА СЦЯПАНАЎНА ПАШКЕВІЧ (Цётка)

(1876-1916 гг.)

За народную волю

У гісторыі беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя вылучаецца імя паэтэсы-рэвалюцыянеркі Алаізы Пашкевіч, вядомай пад літаратурным псеўданінам Цётка. Усё сваё кароткае жыццё аддала гэта шчырая патрыётка змаганню за народную волю.

Нарадзілася Алаіза Пашкевіч у былым фальварку Пешчын Шчучынскага раёна ў шляхецкай сям'і. Скончыла Віленскае прыватнае сямікласнае вучылішча В. Прозаравай. Настаўнічала ў вёсцы. У 1902-1904 гг. вучылася на вышэйшых адукацыйных курсах П. Лесгафта ў Пецярбургу. Вучоба аказала вялікі ўплыў на асобу А. Пашкевіч. Тут яна атрымала ўрокі этыкі, высокай грамадзянскасці, пагарды да мяшчанскага спакою; зразумела, што найвышэйшае прызначэнне чалавека - барацьба з цемрашальствам, несправядлівасцю, з людскім горам. Веды па медыцыне, гігіене, педагогіцы, батаніцы пасля паспяхова выкарыстоўваліся Алаізай у жыцці. У час яе вучобы ў Пецярбургу аформіўся і дзейнічаў гурток студэнтаў-беларусаў "Круг беларускай народнай прасветы". Алаіза арганічна ўліваецца ў яго кола. Асяроддзе, у якое трапіла дзяўчына, цалкам вызначыла яе грамадзянскую пазіцыю. А. Пашкевіч становіцца актыўнай удзельніцай барацьбы з царызмам. Выступае не толькі за сацыяльнае вызваленне працоўных, але і за нацыянальнае вызваленне Бацькаўшчыны. Тады ж пачаўся і шлях Алаізы ў літаратуру. У нелегальных выданнях гуртка - "Каляднай пісанцы" і "Велікоднай пісанцы" - былі змешчаны яе вершы "Мужык не змяніўся", "Музыкант беларускі", "Нямаш, але будзе". Лесгафтаўскіх курсаў Алаіза не скончыла, але здала экстэрнам экзамен за поўны курс пецярбургскай Аляксандраўскай жаночай гімназіі. Яна заўсёды імкнулася да самаўдасканалення, марыла паступіць ва універсітэт. У 1904 г. А. Пашкевіч вярнулася ў Вільню і распачала актыўную прапагандысцкую работу, адначасова працавала фельчаркай у Нова-Вілейскай бальніцы. Пад пагрозай арышту была вымушана ў 1905 г. на нейкі час пакінуць Вільню, але хутка вярнулася і прыняла ўдзел у выпуску першай беларускай газеты "Наша доля". І зноў эміграцыя. Цётка едзе ў Галіцыю, дзе паступае на філасофскі факультэт Львоўскага універсітэта. Займаецца вывучэннем беларускага тэатра і фальклору. Матэрыяльная незабяспечанасць, напружаная творчая праца абвастраюць хваробу лёгкіх. У 1908-1909 гг. Цётка жыве ў Кракаве, вучыцца ў Ягелонскім універсітэце, пад чужым пашпартам наведвае Расію. У эміграцыі выходзіць замуж за літоўскага інжынера С. Кайрыса. Прозвішча мужа дазволіла ёй зноў вярнуцца на радзіму, дзе ў 1914 г. пачынае выдаваць у Мінску часопіс для моладзі "Лучынка". Каб паправіць здароўе, на некаторы час зноў выязджае ў Фінляндыю і Швецыю. У 1915 г. Цётка прыкладае шмат намаганняў для арганізацыі беларускіх школ і настаўніцкіх курсаў у Вільні, дапамагае ў стварэнні прытулкаў, як сястра міласэрнасці даглядае хворых у тыфозным бараку. У 1916 г. памёр бацька, і Алаіза паехала на яго пахаванне. У Лідскім павеце лютавала эпідэмія тыфу. Цётка засталася, каб дапамагчы хворым землякам, але сама заразілася і памерла.

Літаратурная спадчына Цёткі (паэзія, проза, публіцыстыка) сведчыць пра тое, што яна была асобай яркай і таленавітай. Самымі раннімі з яе вядомых вершаў лічацца "Лета" і "Восень", апублікаваныя ў зборніку "Скрыпка беларуская" (1906). У іх па-майстэрску перададзены асобныя моманты сялянскай працы, апісваюцца летнія ігрышчы і восеньскі кірмаш. У цэлым зборнік увасабляе адраджэнскую плынь у творчасці Цёткі. Амаль адначасова з ім быў надрукаваны яе другі паэтычны зборнік - "Хрэст на свабоду" (1906), які прадстаўляе рэвалюцыйна-змагарскі напрамак яе творчасці. Уключаныя ў яго вершы "Хрэст на свабоду", "Мора", "Пад штандарам" - сапраўдныя шэдэўры рэвалюцыйна-агітацыйнай паэзіі. Упершыню яны былі раздрукаваны тысячамі экземпляраў і распаўсюджваліся сярод паднятых на рэвалюцыйнае змаганне мас у 1905 г. Асноўныя матывы паэзіі Цёткі - любоў да радзімы, да роднай прыроды, самаахвярнае служэнне народу. Рэвалюцыйная палымянасць і тонкі лірызм, спалучэнне імпульснай лірыкі і пяшчотных вобразаў - характэрныя рысы яе лірыкі.

Цётка - адна з пачынальніц беларускай прозы. Яе апавяданні адлюстроўваюць настроі студэнцкай моладзі ("Зялёнка"), цяжкі вясковы побыт ("Навагодні ліст"), гаротны лёс дзяцей, замучаных нечалавечымі ўмовамі жыцця ў капіталістычным грамадстве ("Міхаська"). Апавяданне "Прысяга над крывавымі разорамі" таксама, як і названыя вышэй вершы, друкавалася ў якасці пракламацыі. Пяру Цёткі належаць кніжкі і падручнікі для дзяцей ("Лемантар", "Гасцінец для малых дзяцей", "Першае чытанне для дзетак беларусаў"), публіцыстычныя артыкулы і нарысы, даследаванні па гісторыі беларускага тэатра.

Усёй сваёй творчасцю, грамадскай і асветніцкай дзейнасцю Цётка імкнулася сцвердзіць абавязак песняра і грамадзяніна - служыць нацыянальнаму, сацыяльнаму і духоўнаму адраджэнню сваёй Бацькаўшчыны. І назаўсёды засталася ў памяці народа як сімвал ахвярнасці, пакут і веры. Пахавана ў м. Новы Двор (зараз Гродненская вобл.)

http://old.nlb.by/html/news2006/cetka.html


НАДЕЖДА ХОДАСЕВИЧ-ЛЕЖЕ

(1902-1982 гг.)

Это имя заметной художницы и общественного деятеля хорошо известно в Борисовском районе, а в деревне Зембин его знают все. Некоторые источники даже утверждают, что она родилась в Зембине. На самом же деле Надя появилась на свет в деревне Осетищи Витебской губернии в 1902 году (а не в 1904-м, как почему-то указано в официальных документах). Оба родителя родились в Борисовском уезде, отец Петр в Мужанке, а мать Мария в Зембине. По роду деятельности отец именовался сидельцем, т.е. продавцом водки в казенной лавке. Семья была многодетной и бедной. Возможно, поэтому, достигнув 15-летнего возраста (Ходасевичи тогда жила в Белеве Тульской губернии, куда их забросила Первая мировая война), Надя без разрешения родителей сбежала учиться живописи в Смоленск, где оказалась в творческом соприкосновении с неординарной личностью Казимиром Малевичем. Однако, тем не менее, стены мастерских юная художница сочла для себя слишком узкими. Поэтому через короткое время она оказалась в Варшаве, где ее приняли в Академию художеств. Там, в Академии, она познакомилась со своим сверстником Станиславом Грабовским, сыном видного польского чиновника. Не достигнув совершеннолетия, она вышла за него замуж, несмотря на противодействие родителей мужа.

Но семейная жизнь в Варшаве не ладилась, и Надя убедила супруга в необходимости сменить обстановку и уехать во Францию, в Париж. Тогда-то в каком-то журнале Надя прочитала статью об известном французском авангардисте, художнике и скульпторе Фернане Леже, и с тех пор она не расставалась с мыслью познакомиться с этим человеком. Молодые супруги написали письмо маститому мэтру с просьбой принять их в его художественную школу, не питая при этом никакой надежды. Но, к удивлению, ответ Леже был положительным. И началась жизнь во Франции. В 1927 году у Нади родилась дочь Ванда. Забот прибавилось, но творческая жизнь художницы не останавливалась. Направление ее работ - графика, живопись, мозаика. Она стала помощницей Фернана Леже, преподавала в его студии.

После ссоры с супругом, который вернулся в Варшаву, оставшись без денег, с маленькой дочкой на руках, Надя Ходасевич стала работать прислугой. Но при этом на свои крохотные средства издавала журнал о живописи, где публиковались работы Пикассо, Ле Корбюзье, Леже…Через какое-то время у Нади возникает роман с почтовым чиновником Жоржем Бокье, и они начинают жить в гражданском браке. Вскоре Жорж, вероятно, под влиянием Нади, тоже переходит из почтового ведомства в студию Фернана Леже и демонстрирует там блестящие успехи.

Разразившая Вторая мировая война внесла в жизнь Нади радикальные коррективы. Фернан Леже, как пожилой человек и член коммунистической партии, вынужден был перебраться в Америку, Жорж ушел воевать, а Надя с дочерью остались в окружении оккупантов. Им было не просто, так как Надя к тому времени по примеру своего учителя тоже вступила в компартию Франции. И коммунистка не стала сидеть, сложа руки. Известно, что она находилась в рядах участников Сопротивления, помогала, как могла, партизанам и советским военнопленным. Ходасевич днем работала преподавателем в академии, а ночью - расклеивала по городу листовки.

После войны все возвратилось в прежнее мирное русло. Вернулись и Фернан Леже и Жорж Бокье, возобновилась и активная творческая работа. Ходасевич помогала русским эмигрантам, организовав аукцион, на котором выставлялись картины все тех же Пикассо и Леже.

Через какое-то время после смерти жены Фернан Леже стал оказывать знаки мужского внимания своей помощнице Наде, что привело к распаду ее совместной жизни с Жоржем Бокье. 21 февраля 1952 года Фернан и Надя, несмотря на солидную разницу в возрасте, официально вступили в зарегистрированный брак, который, к сожалению, продолжался недолго. 17 августа 1955 года Фернана не стало. Он умер на 75 году жизни, оставив жене значительное наследство, в т.ч. огромный дом близ г.Антиба в живописной деревушке Бьо, купленный за месяц до смерти, и созданные им произведения искусства.

Вдова могла бы обратить свалившееся на нее богатство для сугубо личных нужд. Однако такое было не совместимо с характером и мировоззрением Нади. В новом доме вместе с Жоржем Бокье, к которому она вернулась с прежними чувствами, многолетняя сподвижница выдающегося художника создала Музей Фернана Леже, который в 1970 году получил статус Национального. В нем Надя широко представила не только творчество мужа (348 произведений - керамика, гобелены, мозаика), но и свои работы, в т.ч. мозаичные портреты знаменитостей - Чайковского, Толстого, Крупской, Тореза, Маяковского, Плисецкой, Гагарина... Сама Ходасевич-Леже стала известной в монументальном искусстве, ее мозаичные портреты современников выставляются во многих галереях мира. Была удостоена ордена Почетного легиона Франции.

Надя Ходасевич-Леже была верным другом Советского Союза, активным поборником сближения культур советского и французского народов. Она была лично знакома с видными политиками, литераторами, деятелями искусства, среди которых: Фурцева, Эренбург, Сергей Юткевич, Любовь Орлова, Лиля Брик и многие другие. Правители советского государства заметили общественную деятельность зарубежной художницы. Указом Президиума Верховного Совета СССР 11 апреля 1972 года за большой вклад в развитие советско-французского сотрудничества и в связи с пятидесятилетием творческой деятельности в области изобразительного искусства она была награждена орденом Трудового Красного Знамени.

Родители Нади покинули Белев давно, сразу после окончания Гражданской войны. Они вернулись в родной край и поселились в Зембине. Отец там прожил недолго и умер в 1922 году. А мать пережила его почти на 30 лет. Но и ее уже не было, когда в 1959 году Надя впервые приехала на землю предков. Она явилась в Зембин не одна, а вместе с двумя сыновьями Мориса Тореза. Всем им бы оказан хлебосольный прием. В последующие годы Надя еще не раз посещала Зембин, а однажды она приезжала туда с Константином Симоновым.

При посещении СССР Надя привозила с собой щедрые подарки - работы знаменитого мужа, собственные произведения и репродукции с картин видных художников. Например, в 1974 году подмосковному городу физиков Дубне достались 20 мозаичных панно с изображением выдающихся персон. Но, к великому сожалению, этот дар оказался для города обузой. После долгой волокиты портреты были размещены на городских аллеях под открытым небом и без каких-либо табличек. Поэтому прохожие не знали, кто автор этих панно и кто на них изображен. Под воздействием погодных условий многие работы были повреждены. Коллекцию из нескольких десятков факсимильных картин Надя подарила Зембину. Из-за бесхозяйственности часть ее украли, часть пришла в негодность. Что имеем, не храним; потерявши, плачем!
Надя Ходасевич-Леже умерла в 1982 году и похоронена на юго-востоке Франции в курортном селении Кальян департамента Вар.

http://www.interfax.by/article/60136
http://rpp.nm.ru/leger/leger.html



НИНЕЛЬ ИВАНОВНА СЧАСТНАЯ

(1933-2013 гг.)

Родилась в г. Полоцке. С 1941 по 1943 годы, будучи в эвакуации, жила и училась в деревне Паревка Тамбовской области. В 1949 году поступила в Минское художественное училище и с отличием его закончила в 1954 г. С 1955 года училась в Ленинградской академии художеств (институт им. Репина) на факультете живописи. После ее окончания работала архитектором в г. Душанбе, участвовала в реставрации творений древних зодчих, создавала проекты оформления экстерьеров и интерьеров современных зданий, выполняла ряд монументальных работ. В этих работах Н.И. Счастная проявляет себя, как художник и архитектор, добиваясь органического единства, гармонии монументальных работ, декоративного оформления с архитектурным ансамблем. В Душанбе появляется ее первые живописные полотна: «Бухара», «Свадьба», насыщенные национальным колоритом.

В 1963 году стала членом Союза архитекторов СССР. С 1965 по 2013 гг. Н.И. Счастная жила и работала в г. Минске. В 1966 г. состоялась ее первая персональная выставка в Доме Союза архитекторов БССР (после которой была принята в Союз художников СССР), а в 1973 г. в Доме Союза писателей БССР. Художница вновь обращается к монументально-декоративному искусству: выполняет росписи, и ряд витражей из литого стекла для общественных зданий, где все стекла ею делались собственноручно. Человек энергичный и творческий Н.И. Счастная в постоянном поиске средств художественного выражения. В 70-е годы разработала уникальные витражи, которые названы «пространственными композициями из стекла и металла с искусственным освещением». Одиннадцать пространственных композиций, выполненных Н.И. Счастной, включены в государственный реестр историко-культурных ценностей Республики Беларусь и охраняются государством. Также ею разработана интересная форма живописи на стекловолокне. Член Союза художников РБ и член Союза архитекторов РБ.

Н.И. Счастная проиллюстрировала более 30 изданий художественной литературы, более 50 персональных выставок художницы имели успех, как в Беларуси, так и в странах ближнего и дальнего зарубежья, о чем свидетельствуют записи в книгах отзывов и многочисленные публикации в прессе. Ею написаны десятки портретов просветителей и видных деятелей культуры Беларуси: Евфросинии Полоцкой, Франциска Скорины, Янки Купалы, Элоизы Пашкевич, Максима Богдановича, Ивана Шамякина, Ивана Мележа, Максима Танка, Аркадия Кулешова…

Работы Н.И. Счастной находятся в музеях, галереях и частных коллекциях Беларуси и многих стран мира. В 2001 году она издала книгу «Искры моей жизни», куда вошло более 300 ее произведений. В Полоцке открыта галерея из 40 живописных полотен художницы, подаренных родному городу. Ей присвоено звание почетный гражданин г. Полоцка.

Нинель Счастная награждена бронзовой медалью ВДНХ СССР, медалями «Ветеран труда», «За заслуги в изобразительном искусстве». В 1989 г. ей было присвоено звание Заслуженного деятеля искусств Беларуси.

14 мая 2013 года на 80-м году Нинель Ивановна Счастная ушла из жизни.

http://lib.psu.by/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=49
http://www.pvestnik.by/?p=13315



ОЛЬГА МИХАЙЛОВНА ИПАТОВА

(1945 г. - )

Родилась в городском посёлке Мир Кореличского района Гродненской области в семье служащих. Отец — заведующий райфинотделом, мать — фельдшер. После смерти матери воспитывалась в детском доме (1956—1961). После окончания Гродненской средней школы № 7 в 1961 году поступила на филологический факультет Белорусского государственного университета. В 1963 году перевелась на заочное отделение. Окончила заочно Белорусский государственный университет имени Ленина (1967), аспирантуру Литературного института имени Горького (Москва, 1978).

Работала учителем в деревне Руба Витебской области, товароведом в Витебском областном книготорге (1964), инструктором, заведующим сектором Гродненского горкома комсомола (1965—1968), редактором областной студии телевидения (1968—1970). С 1970 г. член Союза белорусских писателей. В 1970—1973 гг. — литературный сотрудник газеты «Літаратура і мастацтва», затем литконсультант газеты «Красная смена» (белор. «Чырвоная змена»). В 1975—1978 гг. — аспирант Литературного института в Москве. После окончания аспирантуры снова работала литконсультантом в «Красной смене» (1978—1979). В 1985—1989 гг. — главный редактор литературно-драматических передач Белорусского телевидения. С 1989 — заведующий отделом, с 1990 г.- заместитель главного редактора журнала «Спадчына». В 1991—1995 гг. — главный редактор газеты «Культура». Почетный академик Международной академии Евразии c1995 г. С 1998 года - первый зам. председателя Союза белорусских писателей. После отъезда за границу в 1999 г. председателя Союза писателей Владимира Некляева с 2001 года исполняла обязанности председателя Союза, последовательно отстаивая демократические ценности и национальные интересы, избегая при этом прямой конфронтации с властями, пытаясь наладить сотрудничество с ними.

Печатается с 1959 года. Автор сборников стихов «Утро» (белор. «Раніца», 1969), «Июльские грозы» (белор. «Ліпеньскія навальніцы», 1973), «Ростки» (белор. «Парасткі», 1976), «Крыло» (белор. «Крыло», 1976), повесть «Прадыслава» посвящена Евфросинье Полоцкой, 1977; сборников повестей и рассказов «Ветер над кручей» (белор. «Вецер над стромай», 1977, российское издание, Москва, 1980, отмечено на всесоюзном конкурсе имени М. Горького, 1981), «Двадцать минут с Немезидой» (белор. «Дваццаць хвілін з Немезідай», 1981), «Перекат» (белор. «Перакат», 1984), исторические личности ХІ – ХІХ столетий воплотились в повестях «Святаслава», 1984, «Агонь у жылах крэменю», 1987, «За морем Хвалынским» (белор. «За морам Хвалынскім», 1989), «Чёрная княгиня» (белор. «Чорная княгіня», 1989), книг для детей «Снегурочка» (белор. «Снягурка», 1974) и «Сказка о Павлине» (белор. «Казка пра Паўліна», 1983). Написала телепьесу «Давид Гродненский» (белор. «Давыд Гарадзенскі», поставлена в 1988). В 1996 году издана книга «Между Москвой и Варшавой» (белор. «Паміж Масквой і Варшавай»), в 2002 году — трилогия «Ольгердово копьё» (белор. «Альгердава дзіда»): «Золотая жрица Ашвинов» (белор. «Залатая жрыца Ашвінаў»), «Прорицатель Гедимина» (белор. «Вяшчун Гедыміна»), «Ольгердово копьё» (белор. «Альгердава дзіда») и др. По повести писательницы «Узелок Святогора» поставлен фильм «Гомункулус». На ее стихи написаны песни «Неманская синь», «Сыну», «Аэлита» и др.

Произведения Ольги Ипатовой переведены на русский, английский, немецкий, узбекский, польский, словацкий, чешский языки, а также на язык хинди. Кроме того, Ольга Ипатова публикует критические статьи и публицистические очерки, занимается переводом на белорусский язык произведений русских, литовских, украинских, узбекских, армянских писателей, занимается общественной деятельностью.

Награждена орденом «Знак Почета», медалью Францыска Скарыны, Грамотами Верховного Совета Республики Беларусь и Киргизии. Премии: имени Бориса Кита (2003), «Золотой апостроф» (2006).
Замужем, имеет сына. Увлечение: восточная медицина.

http://who.bdg.by/obj.php?kod=268
http://ru.wikipedia.org/wiki/Ипатова,_Ольга_Михайловна



ЛАРИСА НИКОЛАЕВНА СМИРНОВА

( 1949 г. - )

Окончила БПИ в 1971 г. и спецфакультет Московского архитектурного института в 1985 г. Работает в институте УП “Бел НИИП градостроительства” с 1971 г. Заместитель директора по архитектуре c 1996 г.

Лауреат премии Министерства архитектуры и строительства им. В.А. Короля в 1999 г. Заслуженный архитектор Республики Беларусь в 2004 г. Член-корреспондент Белорусской академии архитектуры, Почетный член Украинской академии архитектуры.

Автор около 50 градостроительных проектов и научно-исследовательских работ. Основные из них (автор, в авт. колл., руководитель авт. колл.): генеральный план г. Витебска (1973); генпланы городов Витебской обл. (Поставы, Бегомль и др.), (1974–1980); проект детальной планировки жилого района “Лучеса” в Витебске (1984); проект регенерации исторического центра г. Витебска” (1985); проект детальной планировки жилого района “Билево” в Витебске (1987); СНБ “Состав, порядок разработки и согласования градостроительных проектов” (1996); Градостроительная хартия стран СНГ (в авт. колл., 1998); проект градостроительной реконструкции центральной части г. Давид-Городка с памятником князю Давиду (1999); градостроительная реконструкция Свято-Успенского Жировичского монастыря (2000); генеральные планы городов – областных центров республики (Брест, Могилев, Гродно, Гомель, Витебск) (2003); детальный план центра Витебска (2005); проект градостроительного развития трансграничных регионов Беларусь – Украина (2009), Беларусь – Польша (2010); проект парка развлечений типа “Диснейленд” в пригородной зоне Минска (2009); генеральный план нового города энергетиков Островца (2009).

http://ais.by/biografia/12098


НИНА СЕМЁНОВНА ЗАГОРСКАЯ

( 1940 г. - )

Родилась в деревне Загорье Барановичского района Брестской области в крестьянской семье. Окончила отделение журналистики Белорусского государственного университета (1962). Десять лет работала старшим редактором на Брестской студии телевидения. В 1974 г. окончила Минскую высшую партийную школу при ЦК КПБ. В 1973 г. направлена на работу ответственным секретарем в редакцию газеты «Зорька». С 1976 г. - ответственный секретарь редакции литературно-драматических передач Белорусского радио, с 1980 г. - заместитель главного редактора литературно-драматических программ Белорусского телевидения, с 1981 г. - заведующий отделом науки и искусства журнала «Полымя», с 1982 г. - главный редактор репертуарной-редакционной коллегии Министерства культуры БССР. Член СП СССР с 1982 г., член СП Республики Беларусь, «Заслуженный работник культуры Республики Беларусь» (1992), лауреат Государственной премии Республики Беларусь «За духовное возрождение» за 2005 год.
В печати выступает с 1958 г. Автор сборников стихов «Радар» (1975), «Явор» (1982), «Мне хорошо с вами» (стихи и поэмы, 1989). Отдельные стихи положены на музыку.
Перевела на белорусский язык книгу рассказов Х. Гюльназарана «Когда я был маленький» (1986), драматическую поэму Л. Украинки «Одержимая» (1989), документальную драму С. Виеса и Ю. Бэбрыша «Райниса и Аспазия» (1989, поставлена в 1990), отдельные стихотворения поэтов народов СССР и зарубежных стран.
Сложила книги драматургии «Главный экзамен» (1987), «И осталась касса в прокос» (1988), «Родина моя дорогая» (1989), «Салют» (1990), с А. Селезнёва «Шаг в бессмертие» (1984), «Родничок» (для театров кукол, 1985), «У родного дома» (1987), «Человек на земле - хозяин» (1989). Выступает и как публицист, критик.

Бессменный руководитель научно-творческой экспедиции «Дорога к Святыням с Благодатным Огнём от Гроба Господнего» приуроченной ко Дню белорусской письменности и печати, награждена орденом Святой Равноопостальной княгини Ольги.

http://roo.baranovichi.edu.by/ru/main.aspx?guid=1921
http://edu.gov.by/main.aspx?guid=79993